"محمد بن حسن جهرودي" مشهور به "خواجه نصيرالدين طوسي" درتاريخ ‪۱۵‬ جمادي الاول ‪ ۵۹۸‬هجري قمري در شهر طوس ديده به جهان گشود، خواجه به علت علاقه به علم و دانش از دوران كودكي و جواني در علوم رياضي، نجوم و حكمت سرآمد و از دانشمندان معروف زمان خود شد.

خواجه نصيرالدين طوسي از سرشناس‌ترين و با نفوذترين چهره‌هاي تاريخ فكري اسلامي است، علوم ديني و علوم عملي را زيرنظر پدرش و منطق و حكمت طبيعي را نزد باباافضل ايوبي كاشاني آموخت، تحصيلاتش را در نيشابور به پايان رسانيد و به عنوان دانشمندي برجسته شهرت يافت.

خواجه نصيرالدين طوسي را دسته‌اي از دانشوران "خاتم فلاسفه‌اي" و گروهي او را "عقل حادي عشر"(يازدهم) نام نهاده‌اند.

"علامه حلي" از شاگردان خواجه نصيرالدين طوسي درباره استادش مي‌نويسد:
"خواجه نصيرالدين طوسي افضل عصر ما بود و علوم عقليه ونقليه مصنفات بسيار داشت او اشراف كساني است كه ما آنها را درك كرده‌ايم، خدا نوراني كند ضريح او را".

"جورج سارتر" وي را بزرگترين رياضيدان اسلام بشمار مي‌آورد و "بروكلمن" آلماني مي‌گويد: وي مشهورترين دانشمند قرن هفتم و برترين مولفان اين قرن بطور مطلق است.

مهمترين كتاب اين دانشمند ايراني "اخلاق ناصري" است، وقتي كه هولاكو به فرمانروايي اسماعيليان در سال ‪ ۶۳۵‬پايان داد وي را در خدمت خود نگاه داشت و به او اجازه داد كه رصدخانه بزرگ مراغه در سال ‪ ۶۳۸‬ايجاد كند.

در اين دوره براي كمك به اين رصدخانه علاوه بر كمك‌هاي مالي دولت، اوقاف سراسر كشور نيز در اختيار خواجه قرار گرفت، وي از يك دهم آن براي سامان دادن به رصدخانه و خريد وسايل و كتاب استفاده كرد.

در نزديكي رصدخانه مراغه كتابخانه بزرگي ساخته شده بود و حدود ‪ ۴۰۰‬هزار جلد كتاب‌هاي نفيس براي استفاده دانشمندان وجود داشت كه از بغداد و شام و بيروت و الجزيره بدست آورده بودند.

بخش زيادي از ‪ ۱۵۰‬رساله و نامه‌هاي خواجه طوس به زبان عربي نوشته شده‌است وسعت معلومات و نفوذ او با ابن‌سينا قابل قياس است، ابن سينا پزشك بهتري بود و طوسي رياضيدان برتري، از پنج كتابي كه خواجه در زمينه منطق نوشته "اساس الاقتباس" از همه مهمتر است.

در رياضيات تحريرهايي برآثار آوتولوكوس، آرستارخوس، اقليدس، آپولونيوس، ارشميدس، هوپسيكلس، تئودوسيوس منلائوس و بطلميوس نوشت، از مهمترين اثراصيل وي در حساب هندسه و مثلثات جوامع الحساب بالتخت والتراب، رساله الشافيه و اثر معروفش كتاب شكل القطاع است كه به نوشته‌هاي رگيومونتانوس موثر بوده است.

معروفترين آثار نجومي خواجه نصيرالدين طوسي "زيج ايلخاني" كه درسال ‪۶۵۰‬ نوشته شده و "تذكره‌في علم الهيئه" است، كتاب تنسوق نامه و كتابهايي در زمينه اختربيني نيز به رشته تحرير درآمده است.

اين دانشمند بزرگ ايراني نخستين كسي بود كه‌مثلثات را بدون توسل به قضيه منلائوس يا نجوم توسعه بخشيد و براي نخستين بار قضيه جيوب را كه رويداد برجسته‌اي در تاريخ رياضيات است به روشني بيان كرد.

كتاب "تذكره في‌علم‌الهيئه" خواجه كاملترين نقد بر نجوم بطلميوسي در قرون وسطي و معرف تنها الگوي رياضي جديد حركت سيارات است، اين كتاب به احتمال زياد از راه نوشته‌هاي منجمان بيزانسي بر كپرنيك اثر گذاشته‌است.

خواجه نصيرالدين بااينكه سروكارش بيشتر در سياست واجتماع بوده روشن‌ترين راه را كه براي رسيدن به جهان جاوداني نشان مي‌دهد "ديانت" است، اگرچه در تمام نوشته‌هاي خود دم از استقلال و معرفت مي‌زند.

وي آشكارا مي‌گويد: دانش تنهااز ايمان و دين حاصل مي‌شود و حقيقت دانش را دين مي‌داند كه تسلي بخش جانها و روان بخش كالبدهاي افسرده‌است.

"خواجه طوس" از پيشروترين فلاسفه‌اسلامي است كه تعليمات مشايي ابن سينا را پس از آن كه در طول دو سده در محاق كلام قرار گرفته بود احياء‌كرد، او مظهر نخستين مرحله تركيب تدريجي مكتب‌هاي مشايي و اشراقي است و كتاب اخلاق ناصري رايج‌ترين كتاب اخلاقي بين مسلمانان هند و ايران است.

تجريد العقايد طوسي در كلام مبناي الهيات اصولي شيعه دوازده امامي است و احتمالا بيش از هر فرد ديگر مايه احياي علوم اسلامي بوده‌است.

در سال ‪ ۶۷۲‬هجري قمري خواجه‌نصيرالدين طوسي با جمعي از شاگردان خود به بغداد رفت كه بقاياي كتاب‌هاي تاراج رفته را جمع‌آوري و به مراغه بازگرداند امااجل مهلتش نداد و در تاريخ ‪ ۱۸‬ذي‌الحجه سال ‪ ۶۷۲‬هجري قمري در كاظمين دارفاني را وداع گفت.