کارشناسان ايراني پس از 72 سال ، اشيا و آثار يافت شده از محوطه باستاني7 هزار ساله چشمه علي را که در موسسه شرق شناسي دانشگاه شيکاگو آمريکا و موزه پنسيواليا نگهداري مي شود، به دعوت مسئولان اين موسسه بررسي و مطالعه مي کنند .
آثار به دست آمده از کاوش ها در اين تپه ،شامل هزاران قطعه سفال قرمز ، ظروف سالم، سفالينه هاي منقوش، پيكرك هاي حيواني،دوك نخ ريسي،مهره و تعداد كمي ابزار سنگي است که 72 سال پيش به موسسه شرق شناسي دانشگاه شيكاگو و موزه دانشگاه پنسلوانيا سپرده شد.
اين اشيا و يافته هاي مطالعاتي در کاوش هيات باستان شناسي به سرپرستي «اريک اشميت» باستان شناس آمريکايي در حدود سال هاي 1933 تا 1936 کشف و به دانشگاه شيکاگو منتقل شده بود .
اين آثار متعلق به محوطه باستاني چشمه علي واقع در قلب شهر ري و در جنوب تهران است که امروزه فقط بخش هايي از آن به صورت تپه اي كوچك به ابعاد 500 متر مربع باقي مانده و به گفته باستان شناسان اين محوطه باستاني که يكي از يادگارهاي مهم دوره روستا نشيني محسوب مي شود، سند مهمي براي شناخت جوامع پيش از شهرنشيني است.
به رغم اهميت کاوش اين تپه تاريخي و ارايه نتايج آن ، گزارش هاي حاصل از مطالعه آثار کشف شده در تپه چشمه علي حتي پس از گذشت سي سال از نخستين دوره کاوش در زمان زنده بودن اشميت منتشر نشد تا اينکه اين باستان شناس آمريکايي در يک سانحه هوايي در گذشت و تمام اسرار و اطلاعات يافت شده از چشمه علي را نيز با خود مدفون کرد.
چندي پيش مسئولان موسسه شرق شناسي دانشگاه شيكاگو و موزه دانشگاه پنسلوانيا از دکتر «حسن فاضل نشلي» رييس موسسه باستان شناسي که در سال 1376 با همكاري سازمان ميراث فرهنگي تپه چشمه را با هدف تاريخ گذاري نسبي و مطلق حفاري کرده بود، دعوت کردند به مدت سه هفته از تاريخ 4/9/84 تا 25/9/84 مطالعات اين آثار را که در اين دانشگاه نگهداري مي شود ، بر عهده بگيرد .
فاضل بررسي اين يافته ها را بسيار حايز اهميت مي داند و درباره نتايج آن به ميراث خبر مي گويد : « به دنبال دعوت موسسه شرق شناسي دانشگاه شيكاگو و موزه دانشگاه پنسيواليا، مطالعات و بررسي هاي علمي پس از 72 سال بار ديگر روي يافته ها ي اشميت آغاز شد که نتايج حاصله از آن براي جامعه باستان شناسي متحول کننده است و مي تواند رازهاي ناگفته 7 هزار سال پيش را افشا کند به همين خاطر اين يافته ها به زودي منتشر مي شود اگرچه هنوز كد هاي اشميت روي سفال ها رمز گشايي نشده و نياز به تشکيل گروهي فعال براي اين کار را دارد .»
رمز گشايي اين سفال ها مي تواند بسياري از اسرار يکي از مهمترين مناطق خاورميانه را بيان کند زيرا به گفته فاضل منطقه اي كه امروز به عنوان شمال فلات مركزي معروف است بي شك از جذاب ترين مناطق خاورميانه بوده كه فرايند ورود انسان از روستا به شهر نشيني را در دل خود پنهان کرده است .
اين فرهنگها از منظر جغرافيايي در جبهه جنوبي سلسله جبال البرز مركزي قرار گرفته اند و از جنوب نيز كوير هاي بزرگ ايران آنها در خود محصور كرده اند.
اين بخش از ايران برخلاف مناطقي همانند بين النهرين كه داراي استمرار مدوام از دوره غارنشيني به روستا و تا شهري برخوردار بوده است ، عمدتا از هزاره ششم سكونت در آن پديدار و سپس در سده هاي پاياني هزاره چهارم داراي وقفه شديد مي شود.
نشلي مي گويد : « تاکنون درباره چگونگي اضمحلال اين فرهنگ ها پژوهش جدي قرار نگرفته و دلايل فروپاشي ساكنان فلات مركزي مشخص نشده در حالي که فرآيند سه هزار سال تحول اقتصادي، اجتماعي و مبادلات فرهنگي اين جوامع در ابعاد درون و برون منطقه چشمه علي به خوبي پيدا است.»
فاضل اعتقاد دارد اگرچه چشمه علي بيش از محوطه باستاني سيلك و در سطحي وسيع يعني در حدود 30 ترانشه و با ابعاد 10×10 متر توسط اشميت كاويده شده اما اين باستان شناس آمريکايي اقدامي براي جمع آوري و طبقه بندي داده هاي استخواني،گياهي و حتي ابزارهاي سنگي نکرده و با دور ريختن بسياري از اطلاعات با ارزش باستاني فقط به گرد آوري و ثبت يكي از اطلاعات با ارزش يعني سفال پرداخته است. خود اين سفال ها آنقدر از منظر زيبايي شناسي،ظرافت در توليد، فن آوري و تنوع در نقش و پيچيدگي در نقوش آنقدر اهميت داشت كه باستان شناسان از عدم ثبت و ضبط ديگر داده ها كمتر سخن بگويند. »
وي با بيان اينکه يافته هاي اشميت را مي توان به 3 صورت زير خلاصه کرد ، ادامه مي دهد : « سفالينه هاي چشمه علي از لحاظ تنوع نقوش و ظرافت تكينيك از ارزش بي همتايي برخوردار است و تا به حال يك چنين مجموعه بي نظيري در هيچ محوطه باستاني بدست نيامده . اشميت بدون در نظر گرفتن محل كشف سفالها كه در چه عمق، لايه و يا ترانشه اي بدست آمده اند تعداد زيادي از سفالها را كه از لحاظ نقوش و يا فرم شبيه به هم بوده اند در يك كيسه قرار داده بود. به نظر مي رسد هدف وي از اين كار مطالعه سبك و سبك شناسي و تكنولوژي سفال در طي زمان بوده است.همچنين سفالهاي چشمه علي مجموعه اشميت نشان مي دهد كه در اين محل نزديك به 3000 سال استقرار مداوم وجود دارد. »
رييس موسسه باستان شناسي در ادامه تصربح کرد :« به زودي اين يافته ها منتشر شده و در اختيار جامعه باستان شناسي قرار مي گيرد اما همچنان محوطه باستاني چشمه علي نيازمند کاوش و بررسي است .»