مراحل نهايي طرح توليد گياه كلزا با صفت مقاومت به علف كش «گلايفوسيت» به همت محققان پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فن‌آوري با موفقيت در حال اجراست.

دكتر علي هاتف سلمانيان، عضو هيات علمي پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فن‌آوري و مجري اين طرح در گفت‌وگو با خبرنگار «پژوهشي» خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) با اشاره به اهميت كشت گياه كلزا در كشور اظهار داشت: با توجه به نياز ايران به تامين منابع لازم براي توليد روغن خوراكي كه در حال حاضر بيش از 90 درصد آن وارداتي است، فعاليت در زمينه گسترش كشت دانه‌هاي روغني به ويژه دانه‌هايي كه در شرايط مختلف آب و هوايي در ايران سازگار بوده و روغن با كيفيت بالا توليد مي‌كنند از اهميت خاصي برخوردار است و وزارت جهاد كشاورزي نيز توجه ويژه‌اي به مساله دانه‌هاي روغني و گسترش آن دارد.

وي در زمينه ويژگي‌هاي گياه كلزا اظهار داشت: گياه كلزا داراي دو تيپ‌ بهاره و پاييزه بوده و مي‌تـوان در شرايط مختلف آب و هوايي به كشت آن اقدام كرد. اين گياه همچنين به عنوان كشت دوم پس از بسياري از محصولات زراعي نيز قابل كشت است.

دكتر سلمانيان در عين حال خاطرنشان كرد: گياه كلزا خويشاوندان طبيعي زيادي دارد كه به راحتي در كنار كلزا در مزارع رشد مي‌كنند. براي كنترل رشد اين گياهان كه در واقع علف‌هاي هرز به شمار مي‌روند، معمولا از سم پاشي با مواد شيميايي استفاده مي‌شود كه به علت خصوصيات گياه كلزا نمي‌توان هر علف كشي را عليه آن‌ها استفاده كرد.

وي افزود: به عنوان نمونه علف كش‌ بسيار قوي و وسيع‌الطيف Round up كه در عين داشتن تركيب شيميايي ساده، عملكرد بسيار مؤثري دارد، علاوه بر از بين بردن كامل علف‌هاي هرز، بر روي گياهان زراعي مفيد نيز اثرات سوء دارد؛ لذا در سال‌هاي اوليه كشف آن، كاربرد اين علف‌كش بسيار موثر تنها به پاكسازي حاشيه جاده‌ها، خطوط آهن و ... به ويژه در مناطق حاره‌يي محدود شده بود تا اين كه دانشمندان به تكنيك‌هايي دست يافتند كه با بهره‌گيري از آن مي‌توان با دستكاري‌هاي ژنتيكي، تحمل گياهان زراعي را نسبت به اين علف‌كش افزايش داده و در نتيجه امكان استفاده ايمن از اين قبيل علف‌كش‌ها فراهم شد.

عضو هيات علمي پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فن‌آوري در گفت‌و‌گو با ايسنا خاطرنشان كرد: ژني كه باعث ايجاد مقاومت نسبت به علف كش مي‌شود ژن‌ خاصي است كه به واسطه عملكرد طبيعي آن در نهايت گياهان قادر به توليد اسيدهاي آمينه‌هاي خاصي مي‌شوند. علف‌كش مورد استفاده قادر است با جلوگيري از توليد اين آنزيم خاص از ساخته شدن اسيدهاي امينه حلقوي در گياه جلوگيري كرده و در نهايت سبب مرگ گياه شود.

دكتر سلمانيان تصريح كرد: در روش مورد استفاده براي ايجاد مقاومت به اين علف‌كش، در ژن مربوط به آنزيم مورد نظر تغييراتي ايجاد مي‌كنند كه در نتيجه آن، تمايل اتصال تركيبات علف‌كش را با اين آنزيم كاهش مي‌دهند، در نتيجه بدون بروز هرگونه اشكال در عملكرد طبيعي آنزيم، حساسيت آن نسبت به علف‌كش كاهش يافته و در نهايت گياه مورد نظر نسبت به علف‌كش مصونيت مي‌يابد.

وي در ادامه به طرح چندين ساله محققان پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فن‌آوري در زمينه مقاوم‌سازي گونه كلزا در برابر علف‌كش اشاره كرد و اظهار داشت: در سال 1379 پروژه‌اي هشت تا 10 ساله با شش مرحله كاري در پژوهشگاه تعريف شد كه هدف آن دستيابي به گياهاني بود كه بتوانند ويژگي مقاومت به علف كش را در خود بروز دهند؛ اين طرح براي جلب منابع مالي به وزارت جهاد كشاورزي پيشنهاد شد كه متاسفانه در آن مقطع زماني حمايتي از آن صورت نگرفت، با اين حال اجراي اين طرح بزرگ بنيادي - كاربردي همان سال با بودجه اوليه 110 ميليون ريال آغاز شد و فاز اول طرح (مرحله صفر) كه جداسازي ژن‌هاي مورد نظر از گياهان و باكتري‌ها بود در مدت يك و نيم سال اجرا شد.

دكتر سلمانيان در گفت‌و‌گو با ايسنا اضافه كرد: در سال 1381 مراحل بعدي اجراي پروژه آغاز شد كه براي تامين منابع مالي آن‌ها تاكنون 300 ميليون ريال از محل اعتبارات وزارت علوم و سازمان مديريت و برنامه‌ريزي جذب شده است. يك مرحله از اين تحقيقات، دست‌ورزي ژنتيكي گياه كلزا بود كه با همكاري چند نفر از اعضاي هيات علمي پژوهشگاه و دو دانشجوي تحصيلات تكميلي طي دو سال انجام شد. در اين بخش از پروژه، ژن طبيعي را مورد دست‌ورزي قرار داده و با روش‌هاي مولكولي، جهش‌هايي را در ژن ايجاد كرديم كه در اثر آن، تمايل علف‌كش براي اتصال به آنزيم مربوطه در گياه كاهش يافت و ژن جهش يافته به صورت آماده در دسترس قرار گرفت. همزمان با اين فعاليت‌ها، دست‌ورزي ژنتيكي گياه كلزا و باززايي آن در شرايط آزمايشگاهي طي يك پروژه دوره دكتري و با هدايت دكتر موسوي كه از همكاران همين پروژه هستند، انجام شد.

وي افزود: در مرحله بعدي طرح كه يكي از دانشجويان دانشگاه تربيت مدرس - دكتر دانيال كهريزي - نيز در قالب رساله دكتري خود با ما همكاري داشت، توانستيم اين ژن جهش يافته را به گياه كلزا منتقل كنيم و به اين ترتيب در خرداد ماه سال جاري توانستيم نسل اول گياهان كلزا را با مقاومت نسبتا بالا در برابر علف‌كش گلايفوسيت در پژوهشگاه ملي مهندسي ژنتيك و زيست فن‌آوري توليد كنيم.

دكتر سلمانيان در عين حال تاكيد كرد: در حال حاضر تحقيقات بر روي اين طرح هنوز به اتمام نرسيده و براي اين كه بتوان بذر اين گياه را در اختيار مصرف‌كنندگان نهايي قرار داد نياز به بررسي‌هاي بيشتري داريم به عنوان مثال بايد در خصوص انتقال صفت مورد نظر به نسل‌هاي بعدي اطمينان حاصل كنيم(پايداري صفت). علاوه بر آن، لحاظ كردن مسائل زيست محيطي و اعمال قوانيني كه از نظر ايمني زيستي وجود دارد بايد در نظر گرفته شود.

وي در پايان اعلام كرد: پيش‌بيني ما اين است كه تكميل اين پروژه حداقل نيازمند چهار سال زمان و منابع مالي در حدود 400 ميليون ريال است.