نگاهي به يكي از بزرگترين قلعه‌هاي سنگي ايران در نهبندان بيرجند ‪
داخلي. اجتماعي. فرهنگي. تاريخي. گردشگري.

"شاهدژ" يكي از بزرگترين قلعه‌هاي سنگي كشور است كه معماري پيچيده و كهن بشري را بر فراز كوهي مشرف به روستاي خوانشرف نهبندان در خراسان جنوبي به نمايش گذاشته است.

اين بناي تاريخي حدود هزار واحد مسكوني قابل شمارش دارد كه احتمالا بيش از ‪ ۳۰۰۰‬نفر در آن زندگي مي‌كرده‌اند.

در واقع اين اثر ديدني يك شهر سنگي بزرگ بوده است.

بخش عمده مصالح ساختماني آن از سنگ تشكيل شده و بندرت از آجر براي ساخت آن استفاده شده است و از نظر معماري دو نوع بنا در آن ديده مي‌شود.

نوع نخست بناهايي هستند كه با ملات ساخته شده و داراي ارتفاع بيشتر و استحكام زيادي مي‌باشند كه اصطلاحا "شاه‌نشين" قلعه محسوب مي‌شود.

نوع دوم بناهاي خشكه‌چين(بدون ملات) با ارتفاع كمتر هستند.

از بناهاي نوع دوم براي سكونت فداييان و سربازان مدافع قلعه استفاده مي‌شده است.

قسمت عمده معماري اين قلعه از نوع خشكه‌چين بوده و به صورت محله و متراكم ساخته شده است.

محله‌ها داراي معابر، كوچه‌هاي متعدد و ميدانگاههايي براي اجتماع فداييان بوده است.

بناهاي شاه‌نشين قلعه داراي سقف ضربي پوش و بقيه واحدهاي مسكوني احتمالا با چوب و خاشاك پوشش مي‌شده است.

در محدوده قلعه ، حوض انبارهاي متعددي براي ذخيره آب برف و باران ساخته شده كه در يك مورد حوض‌ها به صورت پلكاني و به منظور تصفيه آب ايجاد شده است.

وجود ديواره طبيعي ( كوه ) در ضلع شرقي و جنوب شرقي قلعه و ايجاد چند پايگاه نگهباني ، امكان نفوذ به قلعه را با دشواري مواجه مي‌كرده است.

در ديگر بخشهايي كه دشمن امكان نفوذ داشته ، يك يا چند حصار سنگي بصورت خشكه چين ساخته شده است.

مدير كل ميراث فرهنگي و گردشگري خراسان جنوبي در اين‌باره به خبرگزاري جمهوري اسلامي گفت: قلعه سنگي نهبندان مي‌تواند همان شهر ( نه ) باشد كه با پلان دايره‌اي شكل خود بيانگر مجتمع‌سازي مسكوني در دوره پيش از اسلام است.

حسن رمضاني افزود: سفالهاي پراكنده بر سطح محوطه و آوارهاي قلعه از نظر فرم و تزيينات به كار رفته، مويد قدمت قلعه تا دوره صفويه مي‌باشد.

وي گفت: بناي ياد شده با شماره ‪ ۱۹۳۴‬درفهرست آثارملي كشور به ثبت رسيده است.

نهبندان جنوبي‌ترين شهرستان خراسان جنوبي در ‪ ۱۵۵‬كيلومتري بيرجند مركز اين استان واقع شده است.