با تلاش محققان پژوهشگاه دانش‌هاي بنيادي، نخستين شتابگر خطي ساخت ايران تا پايان سال آينده به بهره‌برداري رسيده و جمهوري اسلامي ايران به جمع معدود كشورهاي صاحب دانش ‌فني پيشرفته ساخت اين تجهيزات ملحق مي‌شود.

به گزارش خبرنگار سرويس «فناوري» خبرگزاري دانشجويان ايران(ايسنا)، در حال حاضر در بين كشورهاي در حال توسعه تنها كشورهاي چين، هند و برزيل از فن‌آوري ساخت شتابگرهاي خطي برخوردارند كه با اتمام طرح ساخت شتابگرهاي خطي (Linear Accelerator) ايران نيز به عنوان چهارمين كشور در حال توسعه به جمع كشورهاي صاحب فن‌اوري ساخت شتابگرهاي خطي ملحق مي‌شود.

شتابگرهاي خطي علاوه بر كاربردهاي وسيع تحقيقاتي در زمينه مختلف پزشكي و صنعتي از جمله پرتونگاري و پرتودرماني بيماران صعب‌العلاج، راديوگرافي صنعتي و پرتو فرآوري كاربرد دارد.

دكتر محمد لامعي رشتي، عضو هيات علمي پژوهشكده فيزيك پژوهشگاه دانش‌هاي بنيادي(IPM) در گفت‌و‌گو با خبرنگار «فناوري» ايسنا اظهار داشت: در راستاي اجراي طرح ساخت شتابگر بزرگ ملي ايران كه پيش‌بيني مي‌شود ساخت آن حدود 10 سال به طول بينجامد، از حدود سه سال پيش طرح ساخت يك شتابگر خطي در ابعاد كوچكتر و با كاربري صنعتي و پزشكي از سوي محققان پژوهشگاه دانش‌هاي بنيادي آغاز شده است.

وي خاطرنشان كرد: اين شتابگر در حال حاضر در دانشگاه صنعتي اصفهان و پارك علمي تحقيقاتي اصفهان در حال ساخت است كه اميدواريم تا پايان سال 1385 شاهد بهره‌برداري از اين دستگاه باشيم.

دكتر لامعي هدف از ساخت اين شتابگر خطي را ورود به عرصه فن‌آوري و پاسخ به نيازهاي داخلي عنوان و تصريح كرد: با وجود آن كه سابقه ساخت شتابگرها در دنيا به بيش از هفت دهه مي‌رسد، فن‌آوري آن تاكنون به كشور ما وارد نشده است البته در ايران شتابگرهاي مختلفي وجود دارند كه از قديمي‌ترين آنها دستگاه واندوگراف سازمان انرژي اتمي و شتابگر سيكلوترون اين سازمان است كه براي توليد راديوايزوتوپ‌ها و انجام تحقيقات به كار مي‌رود.

وي افزود: علاوه بر در سال‌هاي اخير چندين شتابگر براي درمان سرطان‌ها و راديوتراپي در بيمارستان‌ها نصب شده‌اند و همچنين شتابگر الكتروني ديگري در مركز پرتوفرايند سازمان انرژي اتمي در يزد نصب شده كه عمدتا كاربرد صنعتي دارد.

عضو هيات علمي مركز تحقيقات هسته‌يي سازمان انرژي اتمي در ادامه با بيان اين‌كه طبق برآوردهاي صورت گرفته بيمارستان‌ها و مراكز درماني كشور براي ارائه خدمات راديوتراپي و پرتودرماني حداقل به حدود 100 دستگاه شتابگر خطي كوچك نياز دارند، ابراز اميدواري كرد كه با دستيابي ايران به فن‌اوري ساخت شتابگرهاي خطي گام موثري در جهت تامين نيازهاي آتي كشور در اين بخش برداشته شود.

دكتر لامعي در تعريف شتابگرهاي خطي به ايسنا گفت: شتابگر خطي الكترون دستگاهي است كه ذرات الكترون را به سرعت‌هاي بسيار بالا مي‌رساند. براي افزايش سرعت يك ذره باردار بايد اين ذره را تحت تاثير يك ميدان الكتريكي قرار دهيم اما ايجاد ميدان‌هاي الكتريكي خيلي قوي براي شتاب دادن زياد ذرات ممكن نيست زيرا مشكل جرقه زدن و تخليه‌هاي ناخواسته ايجاد مي‌شود، بنابراين يكي از راهها اين است كه ما ذره را در يك ميدان متناوب قرار دهيم هر بار كه ميدان متناوب در جهت حركت ذره است ذره تحت تاثير آن ميدان قرار مي‌گيرد و در مواقع ديگري كه جهت ميدان الكتريكي با جهت حركت ذره متفاوت است به نوعي مي‌توان بين ميدان و ذره حائلي قرار داد كه ميدان نتواند روي ذره اثر كند.

اين مساله در شتابگر خطي الكترون به نحو جالبي حل شده زيرا الكترون ذره‌اي سبك بوده و خيلي سريع سرعت آن به سرعت نور مي‌رسد و به همين علت ما يك موج الكترو مغناطيسي انتشار يابنده داريم و الكترون هم همراه موج انتشار يابنده حركت مي‌كند؛ بنابراين همان‌گونه كه موج الكترومغناطيسي حركت مي‌كند الكترون هم حركت كرده و انرژي الكترون افزايش پيدا مي‌كند.

دكتر لامعي درباره ساختار و اجزاي تشكيل دهنده دستگاه شتابگر به ايسنا گفت: اين دستگاه از سه بخش اصلي شامل تفنگ الكتروني - كه الكترونها را به وجود مي‌آورد - كاواك - كه الكترونها در داخل آن سرعت گرفته و انرژي آنها تشديد مي‌شود - و مولد امواج الكترومغناطيسي - كه توليد و تزريق موج به داخل كاواك را برعهده دارد - تشكيل شده است. در حال حاضر بخش‌هايي از كاواك اين شتابگر ساخته شده و مشغول تست آن هستيم. در زمينه ساخت منبع تغذيه نيز قراردادي با پژوهشكده فناوري اطلاعات دانشگاه صنعتي اصفهان منعقد كرده‌ايم كه هم اكنون در حال ساخت است.

دكتر لامعي هزينه ساخت اين شتابگر را در حدود 900 ميليون تومان عنوان كرد و افزود: طول حلقه اين شتابگر حدود 2 متر و انرژي توليدي آن 10 ميليون الكترون ولت است و ساخت آن مقدمه‌اي براي ساخت شتابگر بزرگ ملي ايران خواهد بود كه مقدمات اوليه اجراي طرح ساخت آن انجام شده و پيش‌بيني مي‌شود كه از مهرماه سال جاري محاسبات جدي آن آغاز شود.

مجري طرح شتابگر خطي در پايان با اشاره به اين‌كه طرح ساخت درباره شتابگر بزرگ ملي ايران حداقل 10 سال به طول خواهد انجاميد، درباره مشخصات آن گفت: اين شتابگر خطي 2 گيگا الكترون ولت انرژي داشته و اندازه حلقه آن حدود 100 متر خواهد بود كه عمدتا در زمينه تحقيقات مورد استفاده قرار خواهد گرفت.