ايرانيان در قرن‌هاي چهارم تا هفتم هجري از نانو ذرات نقره و مس براي تزيين سفال‌هاي خود استفاده مي‌كرده‌اند.

دكتر محمد لامعي رشتي، عضو هيات علمي سازمان انرژي اتمي ايران كه با همكاري محققاني ديگر از كشورمان با همراهي گروهي از پژوهشگران ايتاليايي لعاب‌هاي استفاده شده بر روي سفال‌هاي ايراني قرن 4 تا 7 هجري را بررسي كرده‌اند در گفت و گو با خبرنگار «علمي» خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) با بيان اين مطلب افزود: براساس يافته‌هاي اين تحقيق كه نتايج آن به صورت مقاله‌اي در مجله Applied Physics Aارائه شده، وجود نانوذرات نقره و مس در لعاب مورد استفاده در تزئينات سفالي قرون 4 تا 7 هجري موجب پيدايش اثرات كروماتيكي مختلف در اين سفالينه‌ها شده است.

وي در زمينه تهيه اين لعابها گفت: صنعتگران قديم ايران لعابهاي زرين فام را از تبخير لايه نازك فلزي روي لعاب نازك سربي كدر بدست مي‌آورند و در اين لعابها بازتاب نور حالت ويژه‌اي دارد كه شبيه بازتاب‌هاي فلزي رنگارنگ است.

به گفته دكتر لامعي، مطالعات جديد نشان داده است كه لايه‌هاي ناهمگن فلز - شيشه، به ضخامت چند صد نانومتر چنين خواصي را به اين لعابها داده است. نانو ذرات تقريبا كروي مسي يا نقره‌يي در پوسته خارجي لعاب زيرين پراكنده‌اند و بر حسب اندازه اين نانو ذرات نسبت مس به نقره نوع و مشخصات لعاب، خواص ويژه اپتيكي به اين زرين فام مي‌دهند.

دكتر لامعي در ادامه ياد آور شد: ساخت لعابهاي زرين فام ايراني از حدود قرن دهم ميلادي آغاز شده است هرچند كه پيشرفت‌هاي عمده‌اي در ساخت آن در دوره سلجوقي (اواسط قرن دوازدهم) صورت گرفته است.

عضو هيات علمي سازمان انرژي اتمي در گفت‌و‌گو با ايسنا اضافه كرد: براي ايجاد پوسته زرين فام، مخلوطي از مس و نقره يا اكسيدهاي آنها همراه با سركه، افرا و گچ روي سفال لعابدار قرار مي‌دادند و اين مخلوط در كوره و در محيط احيا كننده تا دماي 600 درجه حرارت مي‌دادند و اين حالت زرين فام را بدست مي‌آوردند.

وي خاطرنشان كرد: در تحقيقات اخير با استفاده از تابش «سينكروترون» و روش‌هاي طيف نگاري مرتبط با آن مشخص شد كه تلالو طلايي زرين فام‌ها مربوط به نانوذرات نقره و تلالو سرخ مربوط به نانوذرات مس در لعاب هستند.