پنجشنبه ۸ اردیبهشت ۱۳۸۴
- ايرانيها ۳۰۰ سال قبل «جكوزي» داشتند
«آب سرسره» حمام جايي مناسب براي درمان قولنج و کمردرد بوده ، اين محل كنار چهار حوض واقع شده و سطحي شيبدار و سنگي داشته كه افراد به آن تكيه داده و آب گرم با فشار از بالاي آن خارج ميشده است.
تهران _ ۷ ارديبهشت 1384 _ میراث خبر
گروه تخصصي ، مهسا جزيني: «طراحي و تزيينات خاص حمام «علي قليآقا» آن را به يك اثر تاريخي منحصربهفرد بدل كرده است. كاشيهاي حمام، ازارههاي دور آن و آب سرسرههاي كنار استخر، (چهار حوض) را در هيچ يك از حمامهاي تاريخي كشور نميتوان سراغ گرفت.»
اين سخنان مهندس «كوروش نديمي»، مسئول و ناظر پروژه منطقه يك سازمان نوسازي، بهسازي و شهرسازي اصفهان است كه در توصيف حمام «علي قليآقا» بيان ميكند.
حمام، زورخانه، بازار، كاروانسرا، مسجد و جوي «علي قليآقا» مجموعهاي تاريخي در خيابان جامي، محله «بيدآباد» و در دل محور تاريخي شهر اصفهان است كه به غير از كاروانسرا كه سالهاست تخريب شده ، باقي مجموعه مرمت شده و باقي است.
حمام «علي قليآقا» كه كار مرمت آن در سال 83 به پايان رسيده و از ابتداي فروردين ماه سال جاري براي بازديد عموم آماده شده است، در سال 1125 ه.ق (بيش از 300 سال قبل) در اواخر عهد صفوي زمان شاه سلطان حسين ساخته شد و از همان زمان تا سال 73 بيوقفه مورد استفاده بوده است.
بنايي با 3/92 درصد تزيينات
حمام «علي قليآقا» با 700 متر زيربنا شامل دو قسمت حمام زنانه و حمام مردانه است. حمام مردانه بزرگتر و حمام زنانه كوچكتر است. به همين دليل هم در زمان خود و حتي همين امروز هم در زبان مردم اصفهان به حمام دوقلو معروف است.
حمام دوقلو كه با تغييرات و الحاقاتي به عنوان حمام نمره استفاده عمومي داشت سال 73 تعطيل ميشود و از سال 79 توسط شهرداري مرمت آن آغاز ميشود.
حمام كه شامل قسمتهايي چون هشتي، سربينه، گرمخانه، خزينه، چهارحوض (استخر)، خلوت يا شاه نشين خصوصي است ، ردپاي سه دوره تاريخ معماري را با خود همراه دارد. با نگاهي به تزيينات داخل حمام كه پيش از مرمت طي مدتها در پشت شش لايه گچ و آهك مدفون شده بوده ميتوان به راحتي اين سه دوره را تفكيك كرد: 1- گچبريها (تزيينات اصلي و پايه) مربوط به دوره صفوي 2- نقاشيهاي رنگي دوره قاجار و يك تابلو از شاه پهلوي كه در سال 42 روي يكي از ديوارهاي حمام كشيده شده است.
«كوروش نديمي» مسئول طرحها و پروژههاي مرمت بافت تاريخي منطقه يك شهرداري اصفهان ميگويد: «در واقع 3/92 درصد بنا داراي تزيين است.»
مجسمههاي مومي در غرفهها
از راهرو پيچ در پيچ حمام كه وارد ميشويم، اولين چيزي كه به چشم ميآيد، غرفههايي است كه با مجسمههاي مومي و وسايلي چون مشربه، پيسوز و ... تزيين شدهاند، همگي تو را يكباره به عهد شاهسلطان حسين صفوي ميبرد، هر غرفه در زمان خود به يك طبقه اجتماعي اختصاص داشته است: غرفه روحانيون، اشراف، سادات و خان هاي قبايل. غرفه روحانيون رو به قبله است و مجسمه مومي آن يك روحاني را در حال نماز خواندن نشان ميدهد، غرفه خوانين از همه غرفهها مجللتر است و ظاهرا در عهد خود در پشت غرفه دري وجود داشته، مخصوص ورود خان كه الان مسدود شده است. خانهاي بختياري مهمترين مهمانان حمام «علي قليآقا» در اعصار گذشته بودند.
بازيهاي آبي و «جكوزي» در 300 سال قبل
«نديمي» با اشاره به اينكه پس از مرمت بنا و هويدا شدن تزيينات اوليه ميتوان ادعا كرد كه به اثري بكر و دستنخورده دست يافتهايم ميگويد: «آب سرسره» و «چهار حوض» (استخر) حمام از منحصر به فردترين بخشهاي حماماند كه در هيچ كجاي ايران و در هيچ حمام قديمي نظير آن يافته نشده است. چهار حوض يا همان استخر امروزي در كنار دو خزينه حمام كه كاربري استحمام و شست و شو داشته است محلي براي بازيهاي آبي در زمان خود نيز بوده است. يكي از اهالي قديم محل ميگويد: «حتي سكويي مقابل استخر بود كه براي شيرجه زدن در آب از آن استفاده ميشد.»
«نديمي» ميگويد: «قرار است اين بازيها «شيرجه، شنا» و فضاي حمام در آن زمان به نوعي به شكل صوتي تصويري بازنمايي و براي بازديدكنندگان پخش شود. اما در كنار همه اينها آنچه به گفته نديمي از همه جالبتر است و مشابه آن هم يافت نميشود، «آب سرسره» حمام است كه كنار چهار حوض واقع شده و كاربرياي درماني مانند جكوزيهاي وارداتي داشته است. سطحي شيبدار و سنگي با طرحهايي برجسته و فرو رفته كه افراد به آن تكيه ميدادهاند و آب گرم با فشار از بالاي آن خارج ميشده است.
مهمترين كاربرد وسيله «آب سرسره» درمان امراضي چون قولنج، كمردرد و ... بود.
معماي حمام
آب استخر (چهار حوض) از طريق چهار شير تعبيه شده در چهار گوشه حمام تامين ميشده است.
سرشيرها طراحي خاصي داشته كه به «كله اژدها» معروف بوده و جنس آن هم از سنگ بود. اما طي سالهاي گذشته اين چهار اثر سنگي سرقت ميشوند. نديمي ميگويد: «تلاشهايمان براي يافتن اين 4 اثر بينتيجه ماند و در نهايت مجبور شديم از روي عكسهاي باقي مانده كه در سال 57 از بنا گرفته شده بود مشابه آن را با آلياژ فلز بسازيم.»
در كنار اين اما نديمي ميگويد: «ما هنوز متوجه نشديم كه فشار آب ورودي به استخر و «آب سرسره» و فوارهها چگونه تنظيم ميشده، در حالي كه قسمتهاي مختلف حمام سطح يكساني ندارد و از محل تامين آب حمام تا خود حمام هم زمين افت و خيزهاي فراواني دارد.»
او با بيان اينكه احتمال يك سيستم خودكار تنظيم فشار آب را بر عهده داشته ميگويد: «الان براي تنظيم فشار آب فوارهها از پمپاژ استفاده ميشود. ظاهرا معماري حمام علي قليآقا نيز، همانند معماي حركت منارههاي منارجنبان و گرم شدن مسجد جامع اصفهان است كه هنوز به جز تخمين و گمان پاسخ مستدلي به آن داده نشده است.»
