ميراث خبر _ کتاب
گروه گزارش _ سپيده جديري: مراسم اعطاي دانشنامه دکتراي افتخاري زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران به "کلمن بارکس"، شاعر و مولوي شناس آمريکايي امروز صبح در سالن فردوسي دانشکده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران برگزار شد.
در اين مراسم "سيد احمدرضا خضري" به عنوان مدير جلسه، "علي افخمي"، رئيس دانشکده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران، آيت ا... "عباسعلي عميد زنجاني"، رئيس دانشگاه تهران، "علي محمد حق شناس"، زبان شناس و استاد دانشکده ادبيات و علوم انساني دانشگاه تهران، "رابرت بلاي"، شاعر مطرح آمريکايي و کلمن بارکس به سخنراني پرداختند.
سيد احمدرضا خضري در آغاز اين مراسم گفت: «در آستانه هشتصدمين سال تولد عارف شوريده حضرت جلال الدين محمد مولوي و به همين مناسبت دانشنامه دکتراي افتخاري زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تهران به پروفسور کلمن بارکس به خاطر معرفي مولوي به جهان انگليسي زبان و آشنا ساختن مردم جهان با انديشه هاي او تقديم مي شود.»
به گفته او، دانشگاه تهران به عنوان مرکز کهن آموزشي و پژوهشي ايران از ديرباز به کساني که خدماتي ماندگار در عرصه فرهنگ و تمدن بشري و اقداماتي تاثيرگذار در معرفي استوانه هاي علمي ايران انجام داده اند، دکتراي افتخاري اعطا کرده است.
سخنران بعدي مراسم، علي افخمي، رئيس دانشکده ادبيات دانشگاه تهران بود که به شرح مختصري درباره زندگي و فعاليت هاي کلمن بارکس پرداخت.
کلمن بارکس که سي سال در دانشگاه هاي آمريکا به تدريس زبان و ادبيات انگليسي اشتغال داشته، هم اکنون استاد بازنشسته دانشگاه جورجيا است. او مدرک دکتراي خود را در رشته زبان و ادبيات انگليسي در سال 1968 از دانشگاه نورث کاروليناي آمريکا دريافت کرده و در دوران تدريس، تحقيق و تفحص او جوايز و الواح تقدير بسياري به او اعطا شده است.
بارکس پيش از سال 1976 نام مولوي را نشنيده بود و در اين سال رابرت بلاي شاعر برجسته آمريکايي يک جلد از ترجمه علمي اشعار مولوي را به او ارائه داد و از او خواست که کلمات اين اشعار را از قفس خود آزاد سازد.
در همين حين، بارکس با عارفي سريلانکايي به نام "باوا محي الدين" ملاقات کرد و او از بارکس خواست کار ترجمه اشعار ملاي روم را آغاز کند. بارکس در طول سال هاي مختلف چندين بار موفق به ديدار با اين عارف شد و پس از بازسرايي اشعار مولانا به مدت 7 سال، مجموعه اي کوچک از اين اشعار را به نام "راز سرگشاده" منتشر کرد که جايزه اي از سوي "ويليام استرافورد" شاعر آمريکايي به آن تعلق گرفت.
کتاب هاي "رومي اصل"، "عشق، روح رومي" و "غرق شده" از جمله کتاب هايي است که بارکس در آنها به بازسرايي اشعار مولانا پرداخته است.
به گفته افخمي، آثار تاليفي کلمن بارکس 6 جلد از اشعار خود او را در بر مي گيرد و بازسرايي بارکس از اشعار مولوي بيش از نيم ميليون نسخه در آمريکا به فروش رفته است. در کشوري که بيش از 10 هزار نسخه از هر کتاب شعر به فروش نمي رود چون شعر هنر حاشيه اي در آمريکا محسوب مي شود، چنين فروشي در زمينه کتاب شعر شگفت انگيز است.
افخمي اظهار داشت: «بارکس مي گويد که امروز شعر مولوي در دبيرستان ها، سمينارهاي دانشگاهي و حتي در مراسم عقد و ازدواج و هر نوع جمع چند فرهنگي در آمريکا مورد استفاده قرار مي گيرد.»
آيت ا... عميد زنجاني، رئيس دانشگاه تهران سومين سخنران اين مراسم بود که اعطاي دانشنامه دکتراي افتخاري دانشگاه تهران را به کلمن بارکس در سالي که از سوي نظام اسلامي ايران به سال پيامبر گرامي اسلام نامگذاري شده و از سوي سازمان يونسکو در سطح بين المللي سال مولوي شناخته شده است، مناسبت بسيار خوبي دانست و گفت: «اين مراسم براي اعطاي دکتراي افتخاري به شاعر، استاد و فرهيخته اي به نام کلمن بارکس و همچنين بزرگداشت استاد هميار او رابرت بلاي برگزار مي شود.»
رئيس دانشگاه تهران با طرح اين سوال که رمز ماندگاري ميراث ادبي مولوي چه بوده و چرا ميراث ادبي اين شاعر بزرگ بعد از هشتصد سال هنوز تازه و با طراوت باقي مانده است، گفت: «از خصوصيات پيامبر اسلام، ادبيات ويژه پيامبر است. فصاحت در کلام يکي از خصوصيات او است. در ميان شعراي برجسته ايران اسلامي ادبيات هجو، ادبيات ابتذال و ادبيات منفي بسيار اندک است. منطق اعتدال و کلام معتدل از ويژگي هاي شعراي بزرگ ايران زمين است.»
او افزود: «در ميان آثار شعراي پارسي گوي، مثنوي مولوي شاهکار بسيار بزرگي است. اثبات مليت مولوي چندان به او عظمت نمي بخشد، اما کلام و شعر مولوي در عين جهاني بودنش، به زبان شيرين فارسي نوشته شده است.»
آيت ا... زنجاني خاطرنشان کرد: «مولوي در هر کجا متولد شده، در هر کجا زندگي کرده و در هر کجا سر بر خاک نهاده، اشعارش با زبان فارسي سروده شده و اين افتخاري براي ادبيات فارسي محسوب مي شود.»
به گفته او، اشعار مولوي سراسر حکمت، اخلاق و عرفان و انباشته از مضامين قرآني است. کمتر شعري از مثنوي را مي توان يافت که سرچشمه حديث يا وحي قرآني نداشته باشد.
رئيس دانشگاه تهران با اشاره به اين که شکوفايي مولوي پس از آشنايي او با شمس تبريزي روي داده است، اظهار داشت: « درباره ابوحامد غزالي آمده است که وقتي او در سفر حج بر مرقد حضرت ابراهيم (ع) فرود مي آيد، در آنجا بارقه اي در دلش به وجود مي آيد و او را از قال به حال مي برد. مولانا نيز وقتي به وصال شمس تبريزي مي رسد، همين حال و همين شکوفايي را در زندگي خود احساس مي کند.»
او با اشاره به کلمن بارکس و استاد او گفت: «وصال مولانا با شمس تبريزي يک بار ديگر در عصر ما هم روي داده است اما اين بار نه در سرزمين اسلامي بلکه در عمق آمريکا.»
رئيس دانشگاه تهران با اظهار تاسف از اين که نسل ما با حافظ ها، سعدي ها و مولوي ها بيگانه است و آن قدر که با بيگانگان آشنا است، با خودي ها آشنايي چنداني ندارد، اظهار داشت: «زوال ادبيات ما يعني زوال هويت ما و اين خطر بزرگي است که نسل ما را تهديد مي کند.»
پس از پايان سخنان آيت ا... زنجاني، علي محمد حق شناس زبان شناس و استاد دانشگاه تهران به زبان انگليسي به سخنراني پرداخت. او گفت: «کسي که با ايران در فرهنگ و ادبيات آن مشارکت کرده، بخشي از هويت ايراني در اوست.»
او افزود: «شعر حقيقت تاريخ را بيان مي کند. وقتي درباره شعر مولوي صحبت مي شود، سخن درباره شعرِ شعر است.»
حق شناس با اشاره به اين که اين اولين باري نيست که شعر مولوي به مردم انگليسي زبان معرفي مي شود، از ترجمه هاي شاعراني چون نيکلسون و آربري از اشعار مولوي نام برد. او اظهار داشت: «اين محققان شاعراني چون حافظ، سعدي، فردوسي، خيام و سنايي را به جهانيان معرفي کرده بودند اما اين ترجمه ها فقط براي دانشجويان ادبيات در دسترس بود. حال آن که بارکس با ترجمه روان خود پيام مولانا را به بيش از نيم ميليون خواننده انتقال داد.»
"رابرت بلاي"، شاعر آمريکايي و برنده جايزه ملي کتاب آمريکا در اين مراسم ترجيح داد به جاي سخنراني به خواندن ترجمه خود از شعر "يوسف گم گشته" حافظ بپردازد و علي محمد حق شناس متن فارسي اين شعر را قرائت کرد.
پس از سخنان بلاي، مراسم اهداي دانشنامه دکتراي افتخاري زبان و ادبيات فارسي و پوشاندن لباس مخصوص به کلمن بارکس انجام شد.
دانشگاه تهران علاوه بر اين دانشنامه يک قطعه مداليون نقره اي اين دانشگاه را که به مناسبت هفتادمين سال تاسيس دانشگاه تهران در سال گذشته طراحي و ضرب شده بود به همراه يک تخته تابلو فرش دستباف ايران بافت مشهد به عنوان يادبود به کلمن بارکس اهدا کرد.
اين دانشگاه به خاطر راهنمايي هاي رابرت بلاي به کلمن بارکس در ترجمه اشعار مولوي، لوح سپاسي را نيز به همراه مداليون نقره دانشگاه تهران و يک تخته تابلو فرش دستبافت مشهد به رابرت بلاي اهدا کرد.
مراسم اعطاي دانشنامه دکتراي افتخاري دانشگاه تهران به کلمن بارکس با سخنان خود او به پايان رسيد.
بارکس در اين مراسم ضمن سپاسگزاري از برگزارکنندگان اين مراسم و دانشگاه تهران گفت: «از اين فرهنگ باشکوه که تاج جواهر شعر خود را يعني مولانا رومي، حافظ، سعدي، عطار، سنايي و سايرين به ادبيات جهان هديه کرده است، سپاسگزارم.»
او افزود: «غرب در تجربه زيبايي آثار اين شعرا روند کندي داشته است اما اکنون به واسطه شعر رومي مفهوم عميقي حداقل در روان آمريکايي ها برانگيخته شده است. در ده سال گذشته شعر مولانا رومي پرخواننده ترين شعر در آمريکا بوده است. او حقيقت و دوستي را به ما يادآور شده و عشقي سرکش و نجابتي سرزنده را به ما آموخته است.»
به گفته اين صوفي آمريکايي، مولانا به مردم آمريکا آموخته است که چگونه به اسلام عشق بورزند.
بارکس خاطرنشان کرد: «بر خلاف تمام کساني که در اين جمع حضور دارند، من تا 39 سالگي اشعار مولانا را نشنيده و نخوانده بودم، نام او را هرگز نشنيده بودم تا زماني که دوستم رابرت بلاي مجلدي از ترجمه علمي اين اشعار را به من داد و گفت: اين کلمات بايد از قفس خود آزاد شوند. اين موضوع سي سال قبل در ژوئن 1976 روي داد.»
بارکس که از دوازده سالگي شعر مي سروده، در ترجمه اشعار مولوي از کار گروهي بهره گرفته است. او در اين باره اظهار داشت: «از انجام اين کار خسته نمي شوم زيرا اين کار روح مرا تغذيه مي کند. اين کار براي من در حکم نوعي تفريح عميق و آرامش متعالي است.»
اين شاعر با اشاره به اين گفته فرانسوي ها که تمام ترجمه ها نوعي خيانت است، اظهار اميدواري کرد که ايرانيان اشتباهاتي را که در ترجمه اشعار رومي در نسخه کلمات شاعرانه مرتکب شده است، ببخشند. او افزود: «احساس مي کنم شاعري به عظمت مولانا احتياج به مترجمان بسياري دارد. ما همه در انجام اين کار به نوعي ناکاميم.»
بارکس در پايان بازسرايي خود را از شعر "آن چه گل را گفت حق خندانش کرد" قرائت کرد و اعلام کرد که عاشق ايران است و ايران را خانه اول خود مي داند.