در طلب کام، دخانيات و مشروبات در تاريخ ايران، از عصر صفوی تا دوره مشروطيت، کتابی است نوشته رودی ماتی، استاد تاريخ در دانشگاه دليور (Delaware) در ايالات متحده امريکا؛ و يکی از آثار بديع و برجستهای که در قلمرو ايرانشناسی به تازگی انتشار يافته است.
مراد نويسنده از "دخانيات" هرگونه مواد مخدر است از ترياک گرفته تا توتون و تنباکو. همچنين از "مشروبات" نويسنده هم به مشروبات الکلی نظر دارد و هم به نوشيدنیهای وارداتی مانند قهوه.
اين کتاب با انواع و اقسام مواد سکرآور يا فعالکننده ذهن و روان سروکار دارد که دماغ ايرانيان را تر میکرد و آنها را سر کيف يا سر ذوق و وجد میآورد.
مورخان چيزهای خرد
نوشتن تاريخ پديدههايی چون قهوه، شراب، توتون و تنباکو در غرب، از نيمه دوم سده بيستم آغاز شد و دامنهای گسترده يافت. اکنون پژوهشهای روشنگری در دست است درباره تاريخ شب، روز، خواندن، نوشتن، غذا، لباس زير، چرخ، اندام انسان و هر چيز "خرد و جزيی" ديگری که روزگاری در خور تاريخنويسی به شمار نمیآمد.
نوشتن تاريخ اين پديدهها که واقعيتِ ملموس و عينی جامعه و فرهنگ هستند، برآمده از انقلابی عظيم در نگارش تاريخ و نگرش به تاريخ است.
در پی اين انقلاب که در دهههای آغازين سده بيستم صورت بست، تاريخنگاران تاريخ را ديگر گزارش صنعتکرد قهرمانان، پيامبران، پادشاهان و جنگ و صلح و افت و خيز آنها ندانستند و همراه با تحولات در فلسفه و علوم انسانی، روند تاريخ را پيچيده و برخاسته از عوامل گوناگون ارزيابی کردند.
اگر به قول تولستوی، در جنگ و صلح، موضوع تاريخ "زندگی مردمان و بشريت" است، تاريخ به مفهوم کلاسيک آن که "تاريخ رسل و ملوک" و شرح فتح و ظفر و حکايت هزيمت و زوال آنان بود چه اندازه از سرگذشت آدمی را بازمیتاباند؟
در نگرش تازه به تاريخ، "فايده تاريخ" ديگر آموختن عبرت نبود؛ بلکه شناخت انسان بود. پس لاجرم تاريخ میبايست همه سويهها و سايههای زندگی انسانی را فراگيرد و تاريخی شود از سرگذشت هر انسان، چه رعيت چه پادشاه، ستمگر يا ستمديده، دانشمند يا سادهلوح.
قهوه و تاريخ
از آنجا که ما آدميان در تعامل با جهان زندگی میکنيم تاريخ هر پديدهای که در شبکه روابط انسانی ما جاگرفته يا تاريخ هر يک از رفتارهای ذهنی يا عينی ما بخشی از سرشت انسانی است که بر پهنه تاريخ گسترده میشود و آگاهی از آن ما را به تودرتوي ی، رنگارنگی و دگرگونی مدام "ذات" بشر رهنمون میگردد.
بدين روی، مثلاً تاريخ قهوه، تنها تاريخ ماده تلخ و سياه نوشيدنی نيست؛ تاريخ انسان است که در رويارويی با قهوه چه انديشيده و چه کرده؛ و اين جوشانده غليظ در روابط اجتماعی، ساختار سياسی و حتا مناسبات اقتصادی او چه اثری برجا نهاده است.
بر اين بنياد، تاريخ يک جامعه، فرهنگ و روابط قدرت حاکم بر آن را میتوان از ورای تاريخ اين جرم تيره، روشن کرد. رودی ماتی با اين نگرش به سراغ پژوهش تاريخ نوشيدنیها و دودکردنیها در چهار سده مهم تاريخ ايران رفته است.
شراب و سرخوشی در جوامع اسلامی
پژوهشهای زيادی درباره مصرف مواد سرخوشیآور در جوامع ديگر پيش از دوران مدرن و پس از آن صورت گرفته است. در اين پژوهشها تأکيد شده که اين مواد نه تنها نقش مهمی در بازرگانی و تجارت داشتهاند که نمادها و نشانههايی از شعاير دينی، مناسبات اجتماعی و تغييرات سياسی نيز بودهاند. اما متخصصان خاورميانه، بسی ديرتر از تاريخنگاران جوامع غربی به سراغ نوشتن تاريخ واقعيتهای مادی از اين دست رفتهاند.
پژوهش درباره شراب در جهان اسلام چندی است که آغاز شده است؛ اما بيشتر اين پژوهشها بر نقش و معنای عرفانی شراب در ادبيات تکيه کردهاند و مثلاً پرسشهايی از اين دست پاسخ نمیيابد که با وجود حرمت شرعی شراب، چرا مسلمانان بسياری بادهنوشی میکردند (يا میکنند).
رودی ماتی، باور دارد سنت ايدهآليستی ايران يکی از عواملی است که پژوهشگران ايرانی و ايرانشناسان غربی را وامیدارد بيشتر به "سرشت متعالی، معنوی و آرمانی تاريخ ايران" روی کنند و به جنبههای زندگی مادی از جمله توليد و مصرف کالاها علاقهای نشان ندهند.
تاريخ و استعاره
افزون بر اين، سنت غنی ادبيات و عرفان و دين و فراوانی منابع و اسناد تاريخی در اينباره اغواگر نيرومندی برای پژوهشگران بوده و سبب شده که مثلاً در بررسی اثر مواد سرخوشیآور بيشتر به استعارهها پناه ببرند تا به بررسی نظام اقتصادی، اجتماعی و سياسی.
چنين بود که در سنت ايرانشناسی، مطالعات تاريخی، بيشتر، بر پژوهش ادبيات و دين متمرکز شده است.
تازگی کار نويسنده اين کتاب، از جمله در رويکرد نوين او به تاريخنگاری ايران است.
ايرانشناسان کلاسيک گويا باور داشتند که جان و جوهر يک کشور را ابعاد غيرمادی و معنوی آن میسازند. ايرانشناسان جديد تحت تأثير تاريخنگاری جديد از اين انگاره فاصله میگيرند و به نوشتن تاريخ پديدههای مادی و عينی اقبال میکنند، زيرا میدانند که اين پديدهها میتوانند چه تحولات اجتماعی و فرهنگی شگرفی پديدآورند.
منشور قهوه، دخانيات و مشروبات
کتاب در طلب کام از جمله کتابها در قلمرو ايرانشناسی است که میکوشد به جای بررسی مفاهيم و پديدههای انتزاعی، "فرهنگ مادی" را موضوع کار قرار دهد؛ دخانيات و مشروبات الکلی و قهوه، پديدههايی مادی هستند که با رشتهای از ايدهها و رفتارهای مربوط به ذوق و سليقه، لذت، منزلت و اعتبار و احترام اجتماعی پيوند دارند.
رودی ماتی مینويسد: "قهوه، دخانيات و مشروبات الکلی، منشوری را شکل میدهند که از ميان آن میتوان به جامعه ايرانی نگريست".
ممکن است کسی تصور کند پديدههايی که نويسنده تاريخنگاری آنها را به عهده گرفته است "لوکس و تجملی" هستند و چندان جايگاه مهمی در جامعه ندارند که بتوانند چيزی از مناسبات اجتماعی بازتابانند.
آقای ماتی باور دارد "اين پديدهها را نمیتوان به سادگی لوکس و تجملی خواند و در نتيجه امری فرعی در جامعه پنداشت؛ دودکردن و شادخواری کارهايی هستند که تمايز ميان امور تزيينی و تجملی و امور ضروری را برهم میزنند و در نتيجه نمادهايی از فرايند تحول فرهنگی، معنا و نشانههای درازمدتِ دگرگونیهايی میشوند که اين پژوهش به دنبال شناخت آن است".
تاريخ و نشانه شناسی
مواد مخدر و نوشيدنیهايی چون قهوه و شراب، در تاريخ چهارصد ساله ايران، واقعيتی عينی و مادی بودهاند که مردمان رشتهای از معناهای گوناگون به آنها بخشيدهاند. رودی ماتی میگويد پژوهش او اين پديدهها را در دو جنبه مادی و نشانهشناختیاش برمیرسد.
اين رويکرد به باور او، با قرار دادن ايران در دوره زمانی طولانی، جامعهای پويا را آشکار میکند که با جهان بيرون از خود در تعامل بوده است.
نويسنده کتاب در طلب کام استدلال میکند که ورود نوشيدنیها يا مخدرات تازه به ايران در عصر صفوی نه تنها نمونهای از ورود ايران به شبکه اقتصادی جهانی تازهای است؛ بلکه نشاندهنده گشودگی مردم به روی کالاهای تازه و ميل به بومیکردن آنها نيز هست.
در اين فرايند، هم ذوق مردم عوض میشده و هم آن مواد با دستکاری تدريجی مردم طعم و بوی ويژه ايرانی میگرفته است.

تابشناسی:Matthee, Rudi, The Pursuit of Pleasure, Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500-1900, Princeton University Press, 2005, 347 pages