از واشنگتن گرفته تا تل اويو خصوصاً در بروکسل صحبت ترس و نااميدي است. به نظر مي رسد اين جريان بحران ديگر ماه اوت باشد. گويي ديپلماسي اروپاييان شکست خورده است و ظاهراً ايرانيان مصمم هستند برنامه تسليحات اتمي خود را با سرعت به پيش ببرند. اگر بخواهيم بر مبناي روزنامه ها قضاوت کنيم بايد فرض را بر اين بگذاريم که تصميم ايران شوکي به ديگران وارد کرده است. اما هر کسي که با سياست ايران درگير است اگر ادعا کند که شوکه شده است فقط تظاهر مي کند.

گذشته از موضوع روابط انگليس با اتحاديه اروپايي، اختلاف چنداني بر سر سياست خارجي ميان برداشت مردم از وقايع و برداشت شخصي سياستگذاران وجود ندارد. من در طي چند ماه گذشته در مورد مساله هسته اي ايران در واشنگتن، پاريس، لندن و تل اويو مذاکره کرده ام. تمامي طرفهاي مذاکره از پيامدهاي خطرناک و بي ثبات کننده ايران به عنوان يک قدرت هسته اي نگران بودند. با اين وجود هيچ يک از آنها نتوانستند راه حلي ارائه دهند و ضرري در انجام مذاکره از سوي اروپاييان نمي ديدند. اما هيچ کس اعتقادي به احتمال موفقيت اين مذاکرات نداشت.

شماري از نئومحافظه کاران امريکا تا قبل از انتخابات اخير ايران تصور مي کردند که دلايل زيادي براي خوش بيني وجود دارند. آنها معتقد بودند به خاطر انزجار مردم ايران از حکومت، نظام اين کشور در شرف سرنگوني است. چند سال قبل ريچارد پرل توضيح مي داد که دليلي براي مذاکره با خاتمي وجود ندارد. به اعتقاد پرل، خاتمي همانند يکي از آخرين رهبران کمونيست در اروپاي شرقي بود که هم اکنون به دست فراموشي سپرده شده است. به عقيده او خاتمي در شرف پيوستن به فراموشگاه تاريخ تلاش کرد غرب را متقاعد کند که به حق اصلاح طلب است...

فرض بگيريد حکومت روحانيون متلاشي مي شد و نظام مطيع تري جانشين آن مي شد. آنوقت ليبراليسم ايران جايگزيني براي آيت الله خامنه اي نداشت. در نبود چنين رهبر کاريز ماتيکي، دولت جديد و به احتمال يقين ضعيف تلاش مي کرد تا جايگاه خود را در نظر مردم تحکيم بخشد. در چنين شرايطي آيا ممکن بود دولت جديد از برنامه تسليحات اتمي صرف نظر کند؟

اگر فرد کمي وقت صرف کند و تلاش کند به دنيا از ديد يک ايراني نگاه کند، به آساني به علت قضيه پي مي برد. ايرانيان مي دانند که در منطقه خطرناکي زندگي مي کنند. اگر چين، هند و پاکستان سلاحهاي اتمي دارند، چرا آنها نداشته باشند؟ ايران از پاکستان دموکرات تر است و پيشينه حقوق بشر اين کشور به مراتب بهتر از پيشينه چين است. از سوي ديگر روسيه، امريکا و اسرائيل مطرح هستند. به عنوان يک تمرين فکري تلاش کنيد توجيهي را بيابيد براي اين مساله که کدام يک نفر از ۱۰۰،۰۰۰ ايراني مي تواند قبول کند که اسرائيل سلاحهاي اتمي داشته باشد اما ايران نه.

ايران يک تمدن کهن است. مردم ايران تصور والايي از سرنوشت خود دارند. ايرانيان همانند چيني ها گلايه مندند از اينکه دنياي عهد جديد آن احترامي را که در خور ايرانيان است براي آنها قائل نيستند. ناامني موجود باعث مي‌شود که آنها زود رنج تر شوند و احساس تهديد کنند. به علاوه، شيوع هسته اي به هر دو عکس العمل ميدان مي دهد.

بنابراين غرب چه مي تواند بکند؟ بياييم با کنار گذاشتن توهمات نظامي شروع کنيم. امريکا در يک حالت مي تواند به ايران حمله کند: اگر ايرانيان خيلي بي رحمانه و ظالمانه رفتار مي کردند طوري که ۹۰ درصد مردم امريکا بي‌درنگ خواستار سربازگيري و جنگ مي شدند. از اين مطلب که بگذريم امريکا نه مردمي صاحب اراده سياسي و نه داراي جنون ژئوپليتيک براي هجوم به ايران دارد. حمله نظامي به ايران به معني خاتمه اتحاد غرب است. در عين حال گذشته از افزايش قيمت نفت و نابودي اقتصاد جهاني، آتش در خاورميانه، از جمله در پاکستان، زبانه خواهد کشيد. هر کسي که معتقد است رئيس جمهور بوش بعد از اين همه تجربيات ناگوار، اين گونه عمل خواهد کرد، بايد اعتقاد داشته باشد که بوش، مدل دلخواه مايکل مور است.

گزينه هاي کمتر نظامي نيز به همان نسبت نامعقولند. در سال ۱۹۸۱ اسرائيلي ها راکتور اتمي عراق، ازيراک، را منهدم کردند. اما اين هدف گيري کار آساني بود درست مثل اينکه مجسمه ايستاده ازيمنداس را قبل از سقوط در صحرا نشانه بگيرند. اما ديگر معادلي براي ازيراک وجود ندارد. احتمالاً ما نمي توانيم مطمئن شويم که تمامي سايتهاي اصلي ايران کجا واقع شده اند. به علاوه، برخي از اين سايتها در آشيانه هاي مقاوم سازي شده قرار دارند که نمي توان با سلاحهاي متعارف آنها را منهدم کرد. اما حمله بازدارنده هسته اي به ايران چطور؟ اگر اينگونه باشد که مجدداً به زمين مايکل مور برگشته ايم.

و اما تحريمات. تحريمات از يک سو همانند تحريمات عراق کارگر مي افتد. اقتصاد ايران تحت فشار قرار خواهد گرفت و مشکل فقر، که اکنون نيز شديد است، بدتر خواهد شد. اما آيا اين وقايع عامل تضعيف حمايت از روحانيون خواهد شد؟ دلايل خوبي براي ترديد به اين فرض وجود دارند...
ما بايد در اين برهه از دو قانون طلايي سياست خارجي راهنمايي بگيريم. اول آنکه دنيا را آنگونه که هست نه آنگونه که مي خواهيم باشد ببينيم. دوم آنکه اگر روشي چشم انداز موفقي ندارد، لزومي ندارد بر آن تأکيد کنيم.

اگر قرار باشد ما رويه خود را تغيير دهيم، با کسب يک امتياز شروع کرده ايم. ايران مثل کره شمالي کيک ميوه اي نيست. ايران جامعه پيچيده اي است. اقدامات دولت ايران، اگرچه اغلب ناخوشايند هستند، اما نه غيرمعقول و نه غيرقابل پيش بيني به شمار مي روند. بالاتر از همه بايد اين امکان وجود داشته باشد با ايرانيان مذاکره کرد. آنها افرادي باريک بين هستند. اگر ما يک مقدار تمايل به درک نقطه نظراتشان نشان بدهيم، ممکن است آنها هم متقابلاً بپذيرند که همه بحث ما با آنها برخواسته از نفرت سياه نيست.

ايرانيان مي خواهند که به عنوان يک ابرقدرت منطقه آي جدي گرفته شوند. آنها مي خواهند اطمينان کسب کنند که در شرف حمله نيستند: به همين راحتي. آنها تا همين حالا هم در زمينه قاچاق مواد مخدر از افغانستان براي غرب مفيد بوده اند؛ آنها از مواد مخدر خوششان نمي آيد. ما بايد اين اقدام را اساس تقويت ديگر زمينه هاي همکاري قرار دهيم، بايد روابط تجاري را نيز به حداکثر برسانيم البته با اين فرض که رشد و توسعه اقتصادي به ارتقاء ايران کمک مي کند و رکود اقتصادي پيشرفت اين کشور را کند مي کند.
به نظر مي رسد ما در حلقه بسته تحريمات شوراي امنيت و آژانس اتمي گرفتار شده ايم. اما زماني که پاکستاني ها بر سر مسائل هسته اي از خود شيطنت نشان دادند، فقط ده دقيقه اي آنها را لاي منگنه گذاشتيم. ما آنها را بعنوان متحدان نياز داشتيم بنابراين در رابطه مصلحت حکمفرما شد. بياييد با ايران نيز همينگونه مصلحت آميز رفتار کنيم.

آيا رويه اي که هم اکنون براي ايران در نظر گرفته شده است به اين معني است که ايران ديگر ظرف ده سال آينده مشکل ساز نخواهد بود؟ البته بستگي دارد به اينکه منظور از مشکل چه باشد؛ قطعاً مشکلاتي وجود خواهند داشت. اما ما از يک بابت مي توانيم مطمئن باشيم. اينکه ظرف ده سال آينده ايران قدرت هسته اي خواهد شد. بنابراين آيا ما خواهان آن هستيم که ايران در فقر، انزوا و عداوت دست و پا بزند يا اينکه ترجيح مي دهيم که اين کشور بخشي از چهارچوب ديپلماسي و اتحاد شود؟ اين سوال، خود پاسخگو خواهد بود.

اسپکتيتر، ۱۳ اوت۲۰۰۵
تصاویر از نیروگاههای اتمی ایران در انیجا مشاهده فرمائید