كودكان آسيبپذيرترين اقشار جامعه هستند و حمايت از آنان ميتواند از آسيبهاي احتمالي جامعه جلوگيري كند. در اين ميان كودكان كار و خيابان به دليل موقعيت اجتماعي خود بايد از حمايت بيشتري از سوي جامعه برخوردار شوند.
بر اساس آمار سازمان بينالمللي كار در سال 2004 بيش از 243 ميليون كودك در سطح جهان مشغول به كار هستند كه بالاترين سهم را كشورهاي آفريقايي و آسيايي بويژه هند و پاكستان دارند. ايران نيز از كودكان كار تهي نيست و داراي كودكان كم سن و سالي است كه به دليل معاش و كمك به اقتصاد خانواده، مشغول به كار ميشوند. اما اين كودكان به دليل كم سن و سال بودن و عدم نظارت دستگاهها در بسياري از موارد استثمار شده و بر اساس ارزش واقعي كار خود حقوق دريافت نميكنند.با توجه به اينكه در پيماننامه حقوق كودكان، بكارگيري كودكان در مشاغل سخت و همچنين استثمار آنان ممنوع است اين پيماننامه كليه سازمانها و ارگانهاي دولتي و غيردولتي را ملزم به رعايت حقوق كودكان بويژه كودكان آسيبديده مانند كودكان كار و خيابان كرده است. اما تقريبا در تمامي جوامع اين حق كودكان كه نبايد كار كنند ناديده گرفته شده و برخوردهاي مناسبي هم از سوي جوامع با آنان نميشود.بيشترين فعاليت درباره پيماننامه حقوق كودكان كه معتبرترين سند سازمان ملل است در جهان را سازمانهاي غيردولتي و جپجها بر عهده دارند.در ايران نيز سازمانهاي غيردولتي و جپجهايي در اين باره فعاليت ميكنند و
از جمله آنها ميتوان از انجمن حمايت از كودكان كار نام برد كه به صورت تخصصي كودكان كار را تحت پوشش و خدمات ويژه قرار ميدهد.دفتر اين انجمن در كوچهيي بنبست دو متري است كه در دروازهغار واقع است. اين خانه مكاني است براي ارايه خدمات و آموزش كودكان كار اين مناطق. در اين كوچه تنها دو خانه است كه به انجمن تعلق دارد و در آن كلاسهاي مختلف درسي و آموزشي، به همراه كتابخانهيي كوچك قرار دارد.
اين انجمن از سال 1381 فعاليت خود را در زمينه حمايت از كودكان كار و خيابانهاي محله دروازهغار و شوش تهران به صورت رسمي آغاز كرد. البته هيات موسس انجمن از سال 79 فعاليت داوطلبانه و غيررسمي خود را در مولوي و دروازهغار با همكاري انجمن حمايت از حقوق كودكان آغاز كرد و منجر به تاسيس انجمن حمايت از كودكان كار شد.
زهرا بناساز مدير عامل انجمن حمايت از كودكان كار در اين باره ميگويد: فعاليت انجمن به صورت غيررسمي از سال 1379 در محله دروازهغار بود. آشنايي انجمن با افراد بومي منطقه، آگاهي از مشكلات كودكان كار اين منطقه و شناخت از محيط، علت ادامه كار و تاسيس انجمن حمايت از كودكان كار شد.
وي در مورد علت انتخاب دروازهغار براي فعاليت بيان ميدارد: كودكان كار در تمام سطح شهر تهران مانند سيدخندان، ونك، تجريش و به صورت گسترده در سراسر ايران وجود دارند اما مساله مورد بحث آن است كه بتوانيم در محيط زندگي اين كودكان حضور داشته باشيم. از مزاياي در محيط زندگي كودكان كار بودن دسترسي به امكانات انجمن براي آنان است. ديگر اينكه امكان ارتباط نزديك با خانواده كودك فراهم ميشود.بناساز ايجاد تغيير در محيط كار و زندگي كودك را سومين مزيت ذكر كرده و ميگويد: كودك كار، صبح زود كه از خانه خارج ميشود يا در طول روز يا آخر وقت )عصر هنگام( اگر دچار مشكل شد و نياز به كمك داشت، انجمن در دسترس او است و ميتواند به ياري او بشتابد.وي همچنين تصريح ميكند: محل زندگي كودكان كار، مناطق شمالي و بالاي شهر نيست بلكه در قسمتهاي پايين شهر و حاشيهيي است. بنابر اين ضروري است در مناطق حاشيهيي و محروم چنين مراكز حمايتي براي كودكان وجود داشته باشد.
وضعيت خانوادگي كودكان كار انجمن
كودكان كار به دليل فقر معيشتي و از روي اجبار درس و تحصيل خود را رها كرده و مشغول به كار ميشوند. اين كودكان اكثر مواقع از كار خود رضايت ندارند ، زيرا حقوق آنها از مقدار كاري كه انجام ميدهند كمتر است. اين كودكان در بسياري از موارد خانوادههايي بسامان ندارند و ناهنجاريهاي خانوادگي زيادي را متحمل ميشوند.
مديرعامل انجمن حمايت از كودكان كار درباره وضعيت خانوادگي كودكان كار تحت پوشش انجمن ميگويد: عمده مساله خانواده كودكان كار فقر اقتصادي يا به عبارت درستتر فقر فرهنگي اقتصادي است. كودكان كار تحت پوشش اين انجمن از خانوادههاي مهاجر داخلي و خارجي هستند. در گذشته بين كودكان تحت پوشش، كودكان افغان زياد بودند كه با خروج آنها، اعضاي انجمن حمايت از كودكان كار ميتوانند به مسائل و مشكلات كودكان كار ايران بپردازند.
وي ميافزايد: براي انجمن حمايت از كودكان كار مهم نيست كه كودك چه تابعيتي دارد، مهم كمك و حمايت از كودكان كار است. ما انجمن حمايت از كودكان كار هستيم و هرگاه احساس كنيم كودك كار با هر مليت و نژاد نياز به حمايت دارد، حتما او را تحت پوشش قرار ميدهيم.بناساز درباره سرپرست كودكان كار تحت پوشش تصريح ميكند: كودكان تحت پوشش انجمن همگي داراي سرپرست هستند. اگر هم پدر و مادر نداشته باشند بستگان آنها، سرپرستيشان را بر عهده ميگيرند. همگي اين بچهها داراي خانواده و محل زندگي بوده و نيازي به جاي خواب و زندگي ندارند.
جنسيت و سن كودكان كار در انجمن
مدير عامل انجمن حمايت از كودكان كار، تعداد كودكان تحت پوشش را 309 نفر عنوان كرده و ميگويد: بيشترين فراواني در بين كودكان كار 1510 سال است. تعداد دختران و پسران كار تحت پوشش تقريبا برابر است. از كل كودكان 124 نفر پسر و 175 نفر دختر هستند.
وي ميافزايد: پسران به دليل اينكه بيشتر مسووليت زندگي را بر عهده دارند امكان استفاده از خدمات و امكانات اين مركز را ندارند و بيشتر دختران از امكانات انجمن استفاده ميكنند. البته اين آمار ؤابت نيست و به صورت فصلي تغيير ميكند.
بناساز شغل كودكان تحت پوشش انجمن را كارهاي خياباني دانسته و اظهار ميدارد: بيشتر كودكان كار بويژه پسران شغلهاي خياباني چون واكسي، آدامس و فالفروشي دارند و دختران هم بيشتر درگير كار منزل مانند بستهبندي، شكستن قند، درست كردن گلهاي مصنوعي و... هستند. كار در منزل در بسياري مواقع داراي شرايط سخت است، زيرا كار در منزل ساعت كار ندارد و از زمان بيداري تا هنگام خواب بايد به كار مشغول بود.
آمار كودكان كار ايران
آمار كودكان كار در ايران بر اساس آمار رسمي كه از سوي بهزيستي ارايه شده حدود 30 تا 50 هزار نفر است. اما آمارهاي غيررسمياز ارقام نجومي 200 تا 500 هزار كودك كار خبر ميدهد.
بناساز معتقد است كه آمار دقيقي در مورد كودكان كار وجود ندارد و ميگويد: وقتي يك سازمان جهاني، آماري را درباره كودكان كار ارايه ميدهد بدين معنا است كه از وضعيت تمام كودكان دنيا مطلع است. اما آيا آمار دقيقي از وضعيت كودكان كار ايران وجود دارد?! وقتي كه اين آمار در دسترس نيست ميتوان گفت كه آمار آن سازمان بين المللي، آمار دقيقي نيست.
وي ميافزايد: طبق برآورد يونيسف 250 تا 260 ميليون كودك كار در سراسر جهان وجود دارد. اما در ايران و تهران به دليل وجود كار در منزل و كارگاههاي مخفي زيرزميني آمار دقيقي از كودكان كار در دست نيست. حال اگر شهرهاي ديگر را در نظر بگيريم، مشكل آماري بيشتر ميشود و دسترسي به اطلاعات درست غيرعمليتر.
مديرعامل انجمن حمايت از كودكان كار موضوع كودكان كار را نو و تازه دانسته و ميگويد: وضعيت كار كودكان موضوعي نو است و اطلاعات خاصي در اين زمينه وجود ندارد و تحقيق و بررسي در اين رابطه نيز انجام نشده است. ما اميدواريم كه آمار دقيقي در اين باره به دست آورده تا بتوانيم بر اساس اين آمار برنامهريزي دقيق و مدوني انجام دهيم.
خدمات انجمن به كودكان كار
مهمترين و اساسيترين خدمات انجمن حمايت از كودكان كار آموزش است. كودكان كار براي تامين مخارج خانواده مجبور به كار هستند كه موجب محروميت از تحصيل و عدم آگاهي آنان ميشود.
مديرعامل انجمن كودكان كار ميگويد: اين كودكان به دليل عدم آگاهي در بزرگسالي، افراد بيسواد و كمسواد ميشوند و اين امر در تعيين شغل آنها تاؤير زيادي گذاشته بطوري كه عمدتا به كارهايي مشغول ميشوند كه توانايي آنها را بالا نميبرد و هيچ خلاقيتي در فرد به وجود نميآورد در نتيجه فرصت ارتقاي مقام و شغل را از كودك ميگيرد. پس آموزش اساسيترين بخش زندگي است كه بايد براي اين كودكان در نظر گرفت تا توانايي آنان شكوفا شده و كودك به اين باور برسد كه ميتواند از مرحلهيي كه در آن قرار گرفته عبور كند.
وي تصريح ميكند: آموزش مهارتهاي زندگي از ديگر بخشهاي آموزشي است كه شامل حرفه و هنر ميشود. اين آموزشها خلاقيت و استعدادهاي آنان را بارور ميكند. چهار نفر از بچههاي انجمن شركت كننده در كلاسهاي عكاسي، به بخش مسابقه جشنواره عكس كودك و نوجوان راه پيدا كردند. كلاسهاي فرهنگي هنري مانند معرق، عكاسي، روزنامهنگاري، نقاشي و... براي اين كودكان وجود دارد كه باعث توانمندي و جلوگيري از آسيبپذيري آنها ميشود.
بخش ديگر خدمات حمايتي از كودكان كار، مددكاري و حمايتهاي بهداشتي است. بناساز در اين باره ميگويد: مددكاران با كودك و خانواده كودك ارتباط برقرار كرده، مشكلات آنان را بررسي ميكنند. آنها با كمك خانوادهها و ساير نهادها و ارگانها تا حد امكان مشكل آنان را حل ميكنند. به عنوان نمونه در بازديد از يكي از منازل محله، دختري 16 ساله كه به سل غدد لنفاوي مبتلا بود و در يك اتاق در انزوا زندگي ميكرد وارد سيستم انجمن شد و تحت معاينه پزشك داوطلب انجمن قرار گرفت. با پيگيري مددكاري، كمك هلالاحمر و مركز بهداشت شرق تهران، اين كودك دو مرحله درماني را پشت سر گذاشته است.
وي ميافزايد: گرفتن شناسنامه، سپردن كودكان بيسرپرست به مراكز نگهداري شبانهروزي دولتي و در مجموع رسيدگي به مشكلات كودكان كار از وظايف بخش مددكاري انجمن است.
كادر اجرايي و مربيان انجمن
در اكثر سازمانهاي غيردولتي، نيروهاي داوطلبي مشغول به كار هستند كه با صداقت و از روي علاقه فعاليت ميكنند. انجمن حمايت از كودكان كار نيز از اين قاعده مستثني نيست.
بناساز مديرعامل انجمن در اين باره ميگويد: انجمن داراي پنج نيروي ؤابت است كه تمام وقت در انجمن حضور دارند. به غير از اين افراد، مربيان و معلمان نهضت سوادآموزي هم هستند كه هر روز براي تدريس به اين مجموعه آمده و دستمزد خود را از يونيسف و انجمن دريافت ميكنند.
وي در مورد نيروهاي داوطلب ميافزايد: نيروهاي داوطلب عمدتا دانشجو هستند كه وقت آزاد خود را در اختيار اين كودكان و انجمن قرار ميدهند. در هفته حدود 50 داوطلب را انجمن پذيرا است.
سميه نصيري دانشجوي نقاشي كه مدت يك ماه است به صورت داوطلبانه با انجمن همكاري دارد ميگويد: من در زمان بيكاري با انجمن همكاري ميكنم. انگيزه من از همكاري با انجمن كمك به كودكان كار است زيرا من بچهها را دوست دارم و كار با كودك را به هر شكل دوست دارم.
وي ميافزايد: حسن شركت در اين انجمن، يادگيري متقابل است. من اطلاعات خود راجع به نقاشي را در اختيار كودكان ميگذارم و در مقابل از آنها چيزهاي زيادي ياد ميگيرم.
وي كودكان كار را چنين تعريف ميكند: كودكاني كه مجبورند براي امرار معاش خانواده كار كنند در اين راه ممكن است كه از خيلي چيزها مثل تحصيل، بازي، تفريح و... بگذرند.
سارا نصيري ديگر داوطلب انجمن كه دانشجوي روانشناسي كودك است نيز معتقد است: انجمن براي اين كودكان كار تنها جايي است كه ميتوانند چون مدرسه تحصيل كنند.
وي انگيزه خود از حضور در انجمن را رضايت فردي ذكر كرده و ميافزايد: هر كسي نسبت به كودكان بويژه كودكان كار وظيفهيي دارد. حضور در اين مكان و ارتباط برقرار كردن با اين كودكان اداي دين نسبت به اين كودكان است. در قبال اين كار، شادي كودكان رضايت خاطر او را باعث ميشود.
بودجه انجمن و حمايتهاي دولتي
كل بودجه انجمن از طريق كمكهاي مردمي تامين ميشود كه به صاحب انجمن واريز ميشود.مديرعامل انجمن ضمن بيان مطلب فوق ميافزايد: بودجه انجمن از دو طريق كمكهاي نقدي و غيرنقدي مردم و برپايي بازارچههاي خيريه تامين ميشود. اين انجمن يك نهاد مردمي است و درب آن در طول هفته به روي تمامي مشاركت كنندگان باز است.
وي در مورد چگونگي كمك مردم بيان ميدارد: انجمن، ضابطه خاصي براي مشاركت مردم ندارد. مهم انگيزه فرد مشاركت كننده است كه با اهداف انجمن و خدمات ارايه شده هم راستا و در جهت ارتقاي سطح آگاهي كودكان باشد.
زهرا بناساز درباره حمايتهاي دولتي از كودكان كار ميگويد: انجمن طي سالهاي گذشته بيشتر به مسائل ساختاري و زيربنايي خود پرداخته و زياد به بخش مردمي و حمايت آنها نپرداخته است. با اين وجود با سازمان بهزيستي، نهضت سوادآموزي، يونيسف و اخيرا آموزش و پرورش در ارتباط هستيم و در جلسات وزارت كار و امور اجتماعي و ديگر ارگانها حضور داشتيم اما تا به حال ارگانهاي دولتي به خواستههاي انجمن پاسخ منفي ندادهاند.
وي در ادامه ميافزايد: واقعيت اين است كه مشكل كودكان بويژه كودكان كار به حدي زياد است كه بايد تمام سازمانها و نهادهاي دولتي و خصوصي براي رفع اين مشكل اقدام كنند.
در هر حال كودكان كار در ميان ما زندگي ميكنند و اين واقعيتي است كه اجتنابناپذير است و بايد براي آن برنامهريزي كرد. ارگانهاي دولتي با حمايت از سازمانهاي غيردولتي مثل انجمن حمايت از كودكان ميتوانند گامي موؤر در رابطه با كودكان كار و آموزش آنان بردارند. از سوي ديگركم توجهي دولت به مقوله كودكان بويژه كودكان كار و خيابان، و موازي كاري ارگانها و سازمانهاي مرتبط، آسيب زيادي به اين كودكان و در بحث كلان به جامعه خواهد زد و جامعه را مبدل به جامعهيي معلول ميكند.