متولد 1308 – اصفهان پس از تعليم گرفتن ازهنرورانی بزرگ ، چون حاج ميرزا آقا امامی و استاد عيسی بهادری و گذراندن دوره هنرستان هنرهای زيبا به اروپا رفت و چندين سال به مطالعه ، و کار در موزه ها مشغول شد. منتقدان و هنرشناسان بزرگ جهان هنر ، او را مورد بررسی و تحسين قرار داده اند و تابلوهای او در موزه های معتبر دنيا جای گرفته است. استاد فرشچيان در نقاشی ايران صاحب سبک و مکتب خاص است.
گفتگو با استاد محمود فرشچيان
- استاد ، لطف فرموده به گوشه ای از فعاليتهای خود در ارتباط با هنر نگارگري، خصوصا نقاشی ايرانی در خارج از کشور اشاره بفرمائيد.
تا آنجا که به ياد دارم ، در گذشته و حال سعی ام بر اين بوده که هنر نقاشی اصيل ايرانی را به دنيا بشناسانم. اين هنر ، از جمله هنرهايی است که تا کنون آنچنان که بايد، حقش ادا نشده و بيشتر، منقدين و هنرشناسان خارجی هستند که هنر عظيم نقاشی ايرانی را نقد و بررسی کرده و در کتابها نگاشته اند. من به سهم خود با برگزاری نمايشگاههايی در نقاط مختلف دنيا ، سعی کرده ام حتی المقدور اين هنر و اصالت فرهنگی را در حد توان خود به افردی که علاقمند به شناخت آن هستند بشناسانم . علاوه بر نمايشگاهها، اخيرا کتابی نيز از آثار من در آلمان چاپ شده است. اين کتاب را يونسکو جزء آثار برگزيده خود ارائه داده و بزرگترين منتقد نقاشی دنيا "پروفسور استوارت کاريولش" که در نقاشی ايرانی و اسلامی دارای اعتبار ويژه ای می باشد، بر اين کتاب نقد نوشته است . اين کتاب از سوی موزه "ويکتوريا آلبرت " لندن و مدير کل يونسکو به اکثر موزه ها، کلکسيونها ، کتابخانه های بزرگ دنيا و کتابخانه های شخصی کسانی که به کتب هنری علاقه نشان می دهند ارسال شده و مورد استقبال آن علاقمندان قرار گرفته است.
- استاد با توجه به اينکه مدتی است در خارج از کشور اقامت داريد، برداشت مردم جهان را ، درباره هنر ملی و اسلامی ما چگونه می بينيد؟
همانطور که صورت اشخاص در تمام دنيا با هم فرق می کند، سجايای اخلاقی و سليقه های آنها نيز با يکديگر متفاوت است. ممکن است يک ايرانی نسبت به هنر نقاشی خودمان بيگانه باشد، اما يک فرد خارجی اين هنر را با آغوش باز بپذيرد. در کل بايد به اين نکته اشاره کنم که در تمام دنيا، برای هنر اصيل ايرانی احترام خاصی قائلند و تحت تاثير آن قرار می گيرند. به خصوص که هنر نقاشی ايرانی از محتوای عظيم عرفانی نشأت گرفته و بيننده را به اعماق احساس رهنمود می سازد. مردم ملل خارجی وقتی آثار خوب را ببينند و آنها را بشناسند، سخت تحت تاثير قرار می گيرند. به نظر من ، مهم ايجاد رابطه بين اثر و بيننده است. اگر يک اثر هنری بتواند با تمامی بيننده ها ، در هر کجای دنيا رابطه تنگاتنگ و نزديک برقرار کند، هر علاقمندی ، آن را پذيرا شده، به خوبی می پذيرد. ما زمانی می توانيم نقاشی خود را در همه جای دنيا اشاعه دهيم که تمام مردم دنيا بتوانند، رابطه نزديک بين احساس و ديد خودشان با اثر هنری ما برقرار سازند. به عبارت ديگر، نقاشی ما بايد با بينندگان مختلف دردنيا، غريبه نباشد. در آن صورت اين هنر کشش و جذبه ای پيدا می کند که بينندگان بتوانند آن را به خوبی تماشا کنند و زمانی که مورد نقد و بررسی قرار گرفت، محتوای آن در دل و ذهن بيننده بر جای خواهد ماند. من فکر می کنم، در سبکی که دنبال می کنم اين رابطه بتواند در حد خوبی بين اثر و بيننده به وجود بيايد. فرق نمی کند چه در ايران و چه در هر گوشه ديگری از دنيا.
من تاکنون نتايج سودمندی را در اين خصوص به دست آورده ام. سبکی که من دنبال می کنم، در عين حال که اصالت نقاشی ايرانی را دارد، با مردم ديگر ملل نيز بيگانگی ندارد.
استاد موقعيت کنونی هنرهای ملی واسلامی ما را چگونه ارزيابی می کنيد؟
در ايران که خوشبختانه مورد استقبال عموم قرار گرفته است و با وجود دانشکده های در حال تأسيس يا تأسيس شده، جوانها به تدريج متوجه اين سبک و مکتب شده، به آن روی آورده اند. من اميدوارم اين مکتب بتواند در همه جای ايران و در تمام دانشکده های آن تعميم پيدا کند و همه افراد با علاقمندی و پشتکار تمام، اين راه را ادامه دهند.
وقتی در دوره های مختلف دقت کنيم و هنر ايران را با هنرکشورهای مشرق زمين، مثل چين ، ژاپن و غيره مقايسه نماييم ، درمی يابيم که در هنر ايران ، سبکها، مکتبها، ايده ها و عقايدی وجود دارد که خود هنرمندان به آن پرداخته اند ، در حاليکه در چين ، ژاپن و ديگر ممالک، بيشتر تداوم برقرار است. يک نقاش چينی هر راه و روشی را که دنبال کند – چه پيرو نقاشی نو باشد، چه پيرو نقاشی مکتب قديم – اصالت هنر چينی در کارهای او به خوبی مشهود است، اما ما در برشهای مختلفی از تاريخ، حالتهای متفاوتی را در نقاشی خود شاهد بوده ايم. حتی بعضی از آثار، نشان نمی دهند که نقاشی ايران است يا اروپايی يا آمريکايی با ... . بالطبع آن آثار نمی تواند هويت اصيل نقاشی ما را در خود داشته باشد. تصور می کنم که اين آثار نتوانند جای درخوری در دنيا برای خود باز نمايند ، چون افردای که در اين راه ، در مکانهای مختلف دنيا کار می کنند، قدمهای سريعتری نسبت به ما برداشته اند. من فکر می کنم که اگر نقاشان ايرانی به اصالت خود بازگردند و بتوانند محتوای عميقی که در فرهنگ خود ما وجود دارد را در آثار خود منعکس کنند، بدون شک به نتايج مفيد و مهمی خواهيم رسيد. در اينجا به خانواده هايی که دارای فرزندانی مستعد درهنر نقاشی هستند ، توصيه ای می کنم ؛ ديده شده که بعضی می گويند نمی توان از طريق نقاشی زندگی کرد يا اينکه از طريق هنر، نمی توان زندگی روزمره را گذراند! ، بر عکس من معتقدم که اگر خانواده ها متوجه شدند فرزندان آنها (چه پسر و چه دختر) دارای استعداد ويژه ای هستند ، کودکان خود را در راه هنر هدايت کنند. فرزندان را کمک و همراهی نمايند تا آنها نيز بتوانند استعداد خود را به مرحله ظهور برسانند. همانطور که پدرم – رحمة الله عليه – نسبت به علاقه و استعداد من به نقاشی بی اعتنا نبود و من را به انجام کار هنری تشويق می کرد، من خدا را شکر می کنم. در وضع فعلی ، از زندگی هنری خود بسيار راضی هستم. ما اعتقادات بسيار عظيم و اساسی ای در دين و مذهب خود داريم ، می دانيم که خداوند رزاق است و مشيت و روزی اشخاص در يد تصرف اوست و جز خواست الهی ، هيچ زندگی به وجود نمی آيد و به کمال نمی رسد. پس وقتی که اين نکته را قبول داريم، بايد بدانيم که يک کار يا يک شغل به خودی خود نمی تواند برای خود ايجاد اعتبار کند. تنها خداست که می تواند روزی و رزقی را که بر هر بنده ای مقدر است به مشيت خود قرار دهد. باز هم می گويم که خانواده ها بايد بچه ها را تشويق کنند به هر هنری که آنها علاقمند هستند. ان شاء ا... که فرزندان آنها به درجات خوب و متعالی خواهند رسيد و در فرهنگ آينده مملکت اعتبار و درخشش پرفروغی خواهند داشت.
استاد به نظر شما چگونه با حفظ هويت فرهنگي، هنر ملی ما می تواند با جهان خارج ارتباط برقرار کند؟
ما می توانيم اين مسئله را از جهات مختلف مورد بررسی قرار دهيم. آيا ما از لحاظ سبک می خواهيم رابطه برقرار کنيم يا اينکه از طريق اشاعه و رساندن هنر ايران به ممالک مختلف جهان.
چنانچه در مکانهای مختلف دنيا مطالعه کنيم، می بينيد که آثار مختلف هنری در هر منطقه وضع خاص خود را دارد. به عنوان مثال نقاشی چينی يا صنايع دستی چين ، تنها زمانی توانست در دنيا اشاعه پيدا کند که اولا از لحاظ جنسيت درحد اعلا بود، در ثانی اصالت خود را حفظ کرد.
استاد آينده هنرهای ملی و اسلامی را چگونه می بينيد ؟
من آينده هنرهای ملی و اسلامی ايران را بسيار خوب می بينم. چون من هر سال که به ايران می آيم و مطالعه می کنم، می بينم بازگشت خوبی در حيطه هنرهای ايرانی و اسلامی به وجود آمده است. من در سالهاهای قبل که تدريس می کردم، با مشکلات بسياری مواجه بودم و آن موج نو و حالت غربزدگی بود که در هنر ما به شدت به چشم می خورد اما در حال حاضر می بينيم که با ايجاد نمايشگاهها و افزايش علاقمندی جوانهايی که در اين راه قدم گذاشته اند، به تدريج توجه عموم نسبت به هنرهای اصيل اسلامی بيشتر می شود. جای اميدواری است ، اميدوارم با ايجاد دانشکده ها و ايجاد انجمنهای هنري، نقاشی اصيل ايرانی بتواند بيشتر در اذهان عمومی جای خود را باز کرده و خود را ارائه نمايد. به فرموده حافظ :
سالهای دل طلب جام جم از ما می کرد و آنچه خود داشت ز بيگانه تمنا می کرد
ما در فرهنگ و هنر خودمان از اصالت عظيمی برخورداريم وفکر نمی کنم لازم باشد ، دست نياز به نقاط ديگر دنيا دراز کنيم. آنچه مسلم است، نقاشان و هنرمندان ايرانی که در اين راه قدم می گذارند لازم است نسبت به آنچه در دنيا می گذرد، بی اعتنا نباشند، چيزهايی را که در هنر ديگر ممالک جهان است ، ياد بگيرند و در هنر خود مستحيل کنند، نه اينکه هنر خود را در هنر دنيا بی رنگ نمايند.
استاد در انتهای اين گفتگو، آيا رهنمودی برای هنرمندان نگارگر و به خصوص جوانان هنرمندی که در راه نقاشی ايرانی تلاش می کنند داريد؟
من تنها چيزی که می توانم بگويم اين است: آنچه می تواند ، هنرمندان را به درجه ای رفيعی برساند، اول از همه، ايمان به خداست. اخلاص و ارادت کامل به ذات پاک پروردگار.
هنرمند نگارگر، قلمی که می زند جز در راه رضای او نبايد باشد و جز در راه تزکيه نفس و پالايش درون خود نبايد حرکتی انجام دهد . هنرمند قبل از اينکه بخواهد يک هنرمند واقعی باشد، بايد روح و نفس خود را تزکيه کند و با پشتکار و مطالعه، خصوصا در حال و احوال هنرمندان ديگر، فکر خوبی را ارائه دهد. به نظر من ، هنرمند هيچگاه نبايد قبل از انجام کار، به فکر در آمد حاصل از آن باشد. اگر هنرمند خوب کار کند، بدون شک اين کار برای او درآمد خوبی به همراه خواهد داشت. در ابتدای کار، نبايد فکر کرد که چقدر کار انجام بدهيم که بتواند برای زندگيمان مکفی باشد ، بلکه يک هنرمند بايد ايثارگرانه تلاش کند تا ان شاء ا... بتواند موفق شود.
علاقمندان جهت بازديد از تابلوهای استاد فرشچيان می توانند به آدرس اينترنتی www.farshchian.org مراجعه کنند .