پروفسور عباس عدالت، محقق و پژوهشگر علوم رياضى و انفورماتيك و استاد امپريال كالج لندن در طول دوران تدريس در دانشگاه صنعتى شريف در سال هاى ۶۵ تا ۷۶ و پس از آن در دانشگاه هاى انگلستان، خدمات ارزنده اى به جامعه رياضى و انفورماتيك عرضه داشه است. روش هاى دقيق راديكال گيرى به وسيله رايانه، انجام پروژه هاى مختلف فن آورى اطلاعات و طراحى نرم افزارهاى گوناگون براساس نيازهاى روز جامعه، گوشه اى از فعاليت هاى ارزنده اين محقق است.
پروفسور عدالت در اواخر سال ۷۷ و درحالى كه كمتر از دو دهه از يكپارچگى اطلاعات در دنيا توسط فرآورى اينترنت مى گذشت، با ايجاد شبكه مدرسه و اجراى آن در مناطق محروم و دورافتاده كشور نقش بسزايى در فرهنگ سازى فرآورى اينترنت در مدارس كشور داشت. بيشترين سهم
پروفسور عدالت در اتصال دانش آموزان مدارس به شبكه جهانى اطلاعات از آن روست كه هنوز در داخل كشور، سرعت تحول اطلاعات، تعريف روشن و شفافى پيدا نكرده بود. تحولى كه او با همكارى اساتيد و متخصصان دانشگاه شريف تحت عنوان «انقلاب آموزشى» از آن ياد مى كند در قالب برنامه ريزى مدون با الگوسازى و اجراى برنامه هاى پيش بينى شده آموزشى به منظور تقويت سيستم آموزشى كشور ارائه شد.
حضور چند ماهه او در كشور بهانه اى شد تا درباره انگيزه ها و عملكردهاى وى به گفت وگو بنشينيم.
زمينه هاى پيدايش يك انقلاب آموزشى چگونه به وجود مى آيد و اين انقلاب چه تأثيراتى برجا خواهد گذارد؟
اتفاقى كه در اين ده، پانزده سال اخير افتاده، اين بوده است كه يك فن آورى بوجود آمده به اسم رايانه هاى مدرن يا شبكه جهانى اينترنت. اين فن آورى توانمندى هاى بشر را خيلى ممكن و سريع نموده است. شبكه جهانى اينترنت توانسته راهكارهاى خوبى در دست يابى به اطلاعات ضرورى و گوناگون ارائه دهد. در نظام آموزشى ورود اين اطلاعات و تحول اطلاعات بسيار ضرورى و حياتى است تا جايى كه مى توان از اين تحول به عنوان يك «انقلاب آموزشى» ياد كرد. اين انقلاب آموزشى از جنبه هاى گوناگون قابل تأمل و توجه است. از جمله اينكه همه اقشار را تحت پوشش قرار مى دهد. ديگر بچه هايى كه در دورافتاده ترين نقاط كشور مشغول تحصيل هستند، تنها معلم و كتاب را وسيله آموزش و دستيابى به اطلاعات نمى دانند. شبكه جهانى اينترنت، جهان را به اتاق درس تبديل كرده است؛ يعنى يك اتاق درس جهانى. جنبه ديگرى كه در انقلاب آموزشى وجوددارد و مورد توجه است، درك تعابير و مفاهيم بسيار پيچيده علمى، فرهنگى و آموزشى است. به طور مثال اكنون درك مسائل بسيار پيچيده انيشتين به زبان ساده و با استفاده از امكانات سمعى، بصرى و حركتى ممكن مى باشد كه تا بيست سال پيش اصلاً امكان نداشت. اين مهم با بهره جويى از رسانه هاى چندگونه يا مولتى مديا محقق شده است. از سوى ديگر اين انقلاب آموزشى باعث بالا بردن مهارت هاى فردى نيز شده است. اما عمده تأثير انقلاب آموزشى در نظام آموزشى، دانش آموز محورى به جاى كلاس محورى و معلم محورى، با استفاده از بالا بردن قوه خلاقه و مهارتى آنان است. دستاورد مهم ديگر انقلاب آموزشى امكان ايجاد آموزش هاى تيمى و گروهى است. متأسفانه اشكالى كه هميشه در اين زمينه وجود داشته، گرايش به رقابت فردى و يك سويه بوده است به طورى كه مهمترين موفقيتى كه بچه ها به دست مى آوردند شاگرد اول شدن است. ضايعه اى كه اين شيوه رقابتى به جاى گذارد، عدم كسب همكارى هاى اجتماعى بعد از دوران فارغ التحصيلى مى باشد. بچه هاى ما طورى تربيت شده اند كه همگى مى خواهند مقام عالى رتبه باشند و امكان ندارد در جامعه شصت، هفتاد ميليونى همگى كار كنند و بخواهند مقام عالى رتبه باشند.
آسيب شناسى شما از ميزان عدم موفقيت هاى علمى آموزشى يا دست يابى به نقاط قوت درعرصه هاى جهانى چه بوده است؟
نتيجه گيرى هايى كه از نمودار رشد موفقيت هاى گروهى نسبت به موفقيت هاى فردى بدست آمد نشان داد كه ما تاكنون چقدر مسيررا اشتباه رفته ايم.
از زمانى كه در دبيرستان تحصيل مى كردم مى ديدم كه عموماً بچه ها با شيوه هاى طوطى وارى و جمع آورى محفوظات خود را براى امتحان آماده مى كنند. اگر روش هاى موفقيت را در كشورهاى پيشرفته صنعتى مطالعه كنيم، مى بينيم كه در هيچ يك از اين كشورها فشارى كه به بچه هاى ما براى ورود به جلسه امتحان و آزمون كنكور وارد مى شود، وجود ندارد. حال آنكه نوجوانان ما در حل مسأله از نوجوانان كشورهاى ديگر قويتر هستند.
اين بهاى سنگينى است كه در كشورمى پردازيم. اين اختلاف سطح موفقيت در نوع فردى و گروهى كاملاًمشهود است. در جايى كه بچه هاى ما امتحان زده و كنكورزده هستند از زمان حضور در باشگاه دانش پژوهان جوان و آماده سازى المپيادهاى جهانى، يعنى از زمانى كه با كسب مهارت هاى گروهى و توانمندى هاى جمعى آشنا مى شوند نتايج خوبى ارائه مى دهند كه نمونه آن موفقيت هاى جهانى است. نوين كردن شيوه هاى آموزشى به نحوى كه فراگيرى را صرفاً براى كسب نمره فراهم نكند، زمينه هاى خلاقه را به وجود مى آورد. بايد دانست، خلاقيت چيزى نيست كه شيوه هاى دست يابى به آن را بتوان از سنين بيست سالگى و بالاتر آموزش داد. آشنايى با روش هاى خلاقه مثل زبان آموزى و فراگيرى چهار عمل اصلى است كه هرچه از سنين پايين تر آغاز شود مؤثرتر خواهد بود. در بحث موفقيت هاى جهانى، توانمندسازى جوامع مطرح مى شود. اين توانمندسازى با توانمند كردن افراد آن جامعه، خصوصاً كودكان و نوجوانان شكل مى گيرد. توانمندى اساساً با آگاهى فرد از دنياى بيرون يا دانش هاى مختلف و دنياى درون او كه عملكرد، گفتار و پندار او را تشكيل مى دهد ايجاد مى شود. آشنايى با اين نوع شناخت از ديرزمان و از آغاز كودكى شكل مى گيرد. اعتقاد شخصى من اين است كه نقطه شروع كار از همين جاست. به خصوص كه بچه هاى ما ظرفيت هاى بالايى در اين زمينه دارند. اگر در اين زمينه اقدامى به موقع انجام ندهيم و درك خوبى از موقعيت حساس كنونى نداشته باشيم، در اين قرن كاملاً ميرنده خواهيم بود و تاريخ از غفلت ما قضاوت بى رحمانه اى خواهد داشت.
اساساً چرا پرداختن به معضلات آموزشى در كنار موضوعات پژوهشى ديگر به عنوان يك وجهه مهم مورد توجه قرار گرفت و چه مراحلى را براى سپرى كردن آن و ورود به فراراه هاى كاربردى آموزشى طراحى كرديد؟
تجاربى كه در طى اين سال ها در كشورهاى مختلف كسب كردم و اينكه به توانايى هاى نوجوانان كشورمان نسبت به ساير كشورها واقف بودم، موجب شد تا از اعتماد جامعه دانشگاهى ايران و ايرانى هاى خارج از كشور براى پر كردن اين شكاف توانايى با اطلاعات جديد به وسيله ارتباط جوانان و نوجوانان ايرانى با شبكه جهانى اطلاعات استفاده كنم. احساس مى كردم چه خوب بود امكاناتى كه در اينجا (خارج از كشور) براى بچه ها فراهم است، در كشور و براى بچه هاى خودمان فراهم مى شد. پس آشنايى با اطلاع رسانى را در قالب فعاليت هاى يك بنياد نيكوكارى طراحى كرديم. در آغاز راه كار بسيار دشوارى بود.
خصوصاً با تبليغاتى كه عليه اينترنت به وجود آمده بود. خوشبختانه بسيارى از مديران و مسؤولان مدارس ممتاز در مناطق محروم كشور، با خوش فكرى، آماده پذيرش چنين فرهنگى بودند هرچند تا آن زمان، خود شخصاً از اينترنت استفاده نكرده بودم و مزايا و امكانات آن را به درستى نمى شناختند ولى اين آگاهى را داشتند كه اين فرآورى جديد در غرب پيشرفت هاى گسترده آموزشى، تحقيقاتى، توليدى و اقتصادى را موجب شده است. پس طرح را در قالب قراردادن مدارس، زير پوشش «شبكه مدرسه» و به منظور اتصال به اينترنت ارائه كرديم. قدم اول با الگوسازى ايجاد شد. در اين راستا كليه معلمان و دانش آموزان آموزش هاى لازم را فرا گرفتند. به نحوى كه دانش آموزان توانستند با استفاده از اينترنت به امور خلاق آموزشى فوق برنامه بپردازند.
به موازات اين فعاليت ها سمينارهاى دانش آموزان و معلمان در استان هاى مختلف كشور با هدف استفاده از فن آورى اينترنت برپا شد.
در اين سمينارها الگوهاى مناسب مطرح مى شد و به استفاده جامعه آموزشى كشور مى رسيد. بسيارى از مدارس كه شخصاً براى فعاليت در فرآورى هاى رايانه اى اقدام كرده بودند، براى اتصال به شبكه جهانى و استفاده از برنامه هاى متنوع، درخواست علمى و فرهنگى اشتراك با شبكه مدرسه داشتند. در اين مرحله يعنى الگوسازى به موفقيت رسيديم و هدف موردنظر تأمين شد. تأكيد بعدى ما روى سامان دادن برنامه هاى آموزشى يا محتواى آموزشى است هرچند تصور نمى كنم هيچگاه بتوان ازمرحله الگوسازى خارج شد و فاصله گرفت. اما در مجموع در الگوسازى موضوعات مختلف رياضى، فيزيك، انفورماتيك، نجوم، بيوتكنولوژى و رباتيكس به هدف رسيده ايم و تا حد بالايى توانستيم جوان ها را به استفاده از فعاليت هاى فوق برنامه تشويق كنيم.
ضرورت حضور بخش هاى دولتى در روند اين طرح ها را چگونه ارزيابى مى كنيد؟
ديوان سالارى وسيعى كه در نظام ادارى و دولتى وجود دارد، در نتيجه گيرى هاى كوتاه مدت و فورى پاسخگو نخواهد بود. براى جا انداختن يك خط مشى تازه، با سياستى جديد مى بايست در آموزش و به طور عملى نشان داده مى شد تا ميزان تأثير اين فرآورى به عينه مشاهده و ملموس شود. اما اجرا و انجام چنين طرح هايى بى حمايت و پشتيبانى بخش هاى دولتى تقريباً ناممكن است. در حال حاضر مهمترين مسأله، تأمين پهناى باند مناسب است. اگر كاربران از پهناى باند مناسب برخوردار نباشند، اتصال به اينترنت عملاً بى استفاده و بيهوده خواهد بود. مهمترين نقش دولت در اين مورد، تأمين اين مقوله به صورت رايگان و يا قيمت نازل براى مراكز آموزشى و مدارس كشور مى باشد.
فعاليت هاى شما منحصر به الگوسازى و پروژه هاى علوم تجربى، رياضى و كامپيوتر مى شود؟
درحقيقت در مسير حركت به سمت دستيابى به اطلاعات و افزايش بهره ورى ها هر ناهموارى و مانع مى تواند موضوع فعاليتى تازه و پژوهشى باشد.
به طور مثال خط فارسى در اينترنت مشكل داشت. براى آوردن اشعار شعراى ايرانى در اينترنت يا آن لاين و استاندارد كردن زبان فارسى در يونى كد بين المللى پروژه تازه اى آغاز شد كه با همكارى دانشگاه صنعتى شريف و حدود سه سال و نيم انجام شد. و زبان فارسى در شوراى عالى انفورماتيك، تعريف معرفى و ارائه شد.
از مجموع فعاليت ها و حمايت ها راضى بوده ايد؟
هميشه اميدوار هستيم اما اگر بگوييم راضى هستيم، انگيزه اى براى پيشرفت نمى ماند. اصولاً براى پيشرفت بايد عنصر نارضايتى وجود داشته باشد تا پيشرفت هاى بعدى به وجود آيند.
منبع : ایران