عمليات کاوش مريخ در گفتگوي «جام جم» با فيروز نادري
وقتي پروژه فرود در مريخ با موفقيت انجام شد ، بسياري از دانش پژوهان و دانش دوستان ايراني خوشحال شدند.
نه تنها از آن نظر که مريخ فتح شده بود بلکه چون يک ايراني سرپرستي اين پروژه موفق را به عهده داشت.
دکتر فيروز نادري که اينک نام آشناي بسياري از علاقه مندان است ، مسوول برنامه کاوش مريخ در آزمايشگاه جت پيشران JPL در ناساست.
در اين برنامه ، زنجيره اي از پروژه هاي علمي و فني بايد با موفقيت به انجام برسد تا JPL بتواند هر 26 ماه يکبار کاوشگران را به سوي سياره سرخ اعزام کند. تابستان سال 2000 ميلادي ، دکتر نادري علاوه بر همکاري در طراحي اين برنامه ، مسووليت آن را نيز به عهده گرفت.
در دوره فعاليت او به عنوان مسوول برنامه اکتشافي مريخ 3 ماموريت موفق مدارگرد و مريخ نورد JPL با موفقيت به انجام رسيده است.
دکتر فيروز نادري علاوه بر اين ، مدير برنامه هاي کاوش منظومه شمسي و عضو شوراي مديريت استراتژيک JPL است.
او که پيش از اين مدتي به عنوان مدير طرح سرمنشاء در ناسا فعاليت کرده طي 25سال همکاري با JPL در زمينه مهندسي سيستمهاي اندازه گيري ماهواره اي ، روشهاي سنجش از دور ، رصدهاي اختر فيزيکي و سيستم هاي سياره اي فراخورشيدي به فعاليت پرداخته و به خاطر موفقيت هاي عمده اي که در اين زمينه داشته موفق به کسب مدال افتخار ناسا شده است.
فيروز نادري اين روزها مشغله بسيار زيادي دارد؛ اما براي اين گفتگو براحتي وقتش را در اختيار ما مي گذارد. متن زير حاصل گفتگوي اختصاصي جام جم است با فيروز نادري.
خوانندگان ما پيش از هر چيز دوست دارند شما را بيشتر بشناسند لطفا از خودتان برايمان بگوييد ، از تحصيلات مقدماتي خود و دوراني که در ايران سپري کرديد؟
من در شيراز به دنيا آمدم و تا زماني که کلاس هفتم را در نظام قديم مدارس ايران سپري کردم ، همراه خانواده ام در اين شهر زندگي مي کردم.
پس از آن بود که براي ادامه تحصيل به تهران آمدم و به دبيرستان انديشه رفتم تا کلاسهاي هشتم تا دوازدهم را سپري کنم.
من در دبيرستان رياضي خواندم و متاسفانه در مطالعه دروسي نظير زيست شناسي ، زمين شناسي و شيمي که در رشته طبيعي تدريس مي شد، چندان تلاشي به خرج ندادم ؛ اما سالها بعد هنگامي که به جستجوي حيات در فراسوي زمين علاقه مند شده بودم فهميدم چگونه به تمامي اين شاخه هاي علمي براي مطالعاتم نيازمندم.
پس از فارغ التحصيلي از دبيرستان بود که ايران را براي ادامه تحصيلاتم در دانشگاه ترک کردم.
دوره دکتري خود را در دانشگاه کاليفرنياي جنوبي و در رشته مهندسي برق سپري کردم و پايان نامه خود را در حوزه پردازش تصاوير ديجيتال نوشتم.
چه زماني و چگونه وارد JPL شديد؟
ورود من به JPL و NASA به سپتامبر سال 1979 برمي گردد. اولين کارم در JPL ، همکاري در طراحي سيستمي ماهواره اي براي پوشش تلفنهاي همراه بود. پس از آن براي مدت 2سال به اداره مرکزي ناسا رفتم تا به عنوان مدير برنامه ماهواره هاي ارتباطي داراي فناوري پيشرفته فعاليت کنم ؛ طرحي که در واقع پيشگام سيستم ماهواره هاي مخابراتي نسل بعدي بود که امروزه به کار گرفته مي شود. پس از آن بار ديگر به JPL برگشتم و به عنوان مدير پروژه تفرق سنجي ناسا انتخاب شدم.
در اين طرح ، به بررسي فضايي بادهاي مناطق اقيانوسي زمين مي پرداختيم که دستاوردهاي آن باعث بهبود پيش بيني هاي هواشناسي شد. پس از آن به عنوان مدير برنامه سرمنشاء ناسا origins انتخاب شدم که در اين طرح شواهدي از حيات در وراي منظومه شمسي را جستجو مي کرديم و سرانجام سال 2000 به عنوان مدير برنامه اکتشافي مريخ در JPL برگزيده شدم و اکنون علاوه بر مديريت اين برنامه ، مسووليت برنامه هاي اکتشافي منظومه شمسي را نيز به عهده دارم.
شما در ناسا و JPL به عنوان يکي از مديران موفق شناخته مي شويد و تخصص اصلي شما که در واقع لازمه مديريت چنين برنامه هايي است ، مهندسي سيستم هاست پرسش من درباره نوع کار شماست.شما به عنوان يک مدير در طرح عظيمي چون طرح سرمنشاء يا اکتشاف سياره سرخ دقيقا چه وظايفي به عهده داريد؟
من مدير برنامه مريخ هستم مدير برنامه بايد پاسخگوي تمام جوانب و مسائل مرتبط به برنامه به ناسا باشد. برنامه مريخ از پروژه هاي مختلفي تشکيل شده است.
ما در حال حاضر 2مدارگرد اديسه و نقشه بردار سراسر مريخ را در اطراف مريخ و 2مريخ نورد روح و فرصت را بر سطح اين سياره داريم.
در عين حال و به طور همزمان ما مشغول کار روي طرحهاي آينده اکتشاف مريخ هستيم.
يک پروژه مدارگرد مريخ براي سال 2005 ، 2 مريخ نشين براي سال 2007 و 2009(که مريخ نورد سال 2009 برخلاف نسل فعلي که از انرژي خورشيدي استفاده مي کند از انرژي هسته اي بهره خواهد برد) يک سيستم ماهواره مخابراتي براي سال 2009 و همين طور پروژه اي که سال 2013 با هدف بازگرداندن نمونه هاي خاک مريخ به زمين طراحي شده است ، نمونه پروژه هاي آينده ما هستند. هر يک از اين پروژه ها يک مدير پروژه دارند که وظيفه سرپرستي آن پروژه مشخص را به عهده دارند. اين افراد گزارش کارهاي خود را به من ارائه مي کنند که وظيفه سرپرستي و هماهنگي تمام اين پروژه ها را به عنوان اجزاي يک برنامه کلي به عهده دارم ؛ ضمن اين که به عنوان مدير برنامه وظيفه طراحي و گسترش کل برنامه نيز به عهده من خواهد بود. تعيين اين که چه ماموريتي را براي آينده انتخاب کنيم و هر پروژه چه نيازهايي دارند از جمله اين موارد است ؛ بعلاوه پاسخگويي در قبال بودجه حدودا 600ميليون دلاري سالانه برنامه و مسائل فني و اشتباهات احتمالي هر يک از ماموريت ها نيز به عهده مدير برنامه است.
شما پيش از آن که مديريت برنامه مريخ را در JPL عهده دار شويد ، مدير پروژه سرمنشا بوديد ؛ طرحي که به جستجوي حيات در فراسوي منظومه شمسي مي پرداخت برايمان از اين پروژه و وضعيت فعلي و دستاوردهاي آن بگوييد.
ناسا در 2شاخه و 2جبهه به جستجوي حيات مشغول است يکي بيرون منظومه شمسي و ديگري درون منظومه شمسي برنامه اي که جستجوي حيات در فراسوي منظومه شمسي را به عهده دارد ، برنامه سرمنشائ است.
خوشبختانه من اين فرصت را داشتم تا به عنوان مدير در هر 2طرح مريخ و سرمنشاء فعاليت کنم.
در طرح سرمنشاء در حال حاضر تلاشها بر يافتن سيارات فراخورشيدي متمرکز شده است ؛ سياراتي که به دور ستارگاني غير از خورشيد مي چرخند. تا 10سال پيش ما هيچ مدرک و شاهد رصدي از وجود اين سيارات نداشتيم ، اما امروزه بيش از 150نمونه از اين سيارات را شناسايي کرده ايم.
در حال حاضر مشغول ساخت تلسکوپ هاي فضايي بزرگي هستيم که با کمک آنها بتوانيم از اين سيارات دوردست تصويربرداري کنيم و به طيف سنجي از جو اين سيارات بپردازيم.
ما اميدواريم با بررسي هاي طيفي که روي جو اين سيارات انجام خواهيم داد متوجه شويم که آيا در آنجا امکان وجود ساختارهاي زنده و زيست شناسي وجود دارد يا خير. کشفيات اصلي و هيجان انگيز اين طرح هنوز آغاز نشده است و شايد تا 20 سال ديگر شاهد نتايج شگفت انگيز حاصل از اين برنامه باشيم.
اجازه دهيد به JPL باز گرديم جايي که کاوشهاي فضايي بر مبناي کاوشهاي روبوتيک برنامه ريزي مي شود.
به نظر مي رسد پس از پايان ماموريت هاي آپولو و بويژه پس از سالهاي 90 ناسا نسبت به قبل توجه بيشتري به کاوشهاي روبوتيک منظومه ابراز مي کند. نظر شما در خصوص اين مساله چيست؟
ناسا از 10 قسمت مختلف تشکيل شده که هر يک از اين بخشها روي موارد مختلفي کار مي کنند. JPL تنها بر ماموريت هاي روبوتيک تحقيق و بررسي مي کند و مرکز فضايي جانسون واقع در هيوستون تگزاس روي ماموريت هاي سرنشين دار کار مي کند ؛ البته در سالهاي اخير ، ناسا فعاليت گسترده اي را در خصوص پروازهاي سرنشين دار به انجام رسانده که نقاط اوج برنامه شاتلهاي فضايي و ايستگاه بين المللي فضايي است ؛ اما به هر حال هزينه سفرهاي سرنشين دار بسيار بالاست.
اگر ما قصد فرستادن انسان به مريخ را داشته باشيم بودجه اي بيش از 300ميليارد دلار لازم است ، اما هم اکنون 2مريخ نورد ما با هزينه اي کمتر از يک ميليارد دلار مشغول فعاليت در سطح مريخ هستند، البته درباره سفر انسان به مريخ گمان نمي کنيم اين اتفاق پيش از سال 2030 امکانپذير باشد. ميان ماموريت هاي فضايي ، ماموريت هاي مربوط به مريخ جايگاه ويژه اي در ذهن مردم دارند.
سياره سرخ از دوران اساطيري که خداي جنگ خوانده مي شد تا دوران مدرن ذهن بسياري از مردم را به خود مشغول کرده است نظر شما درباره علت جايگاه خاص مريخ در ذهن مردم چيست؟
مريخ يکي از معدود سياراتي است که در آسمان مي توان آن را براحتي و با چشم غيرمسلح رصد کرد. در عين حال اين سياره به اندازه کافي به ما نزديک است که هر 26ماه يکبار که سياره در حالت مقابله قرار مي گيرد ، بتوانيم سفينه هايي را به سوي آن اعزام کنيم.
گذشته از آن مي دانيم مريخ اين قابليت را که زماني نوعي حيات را در خود پرورش داده باشد ، دارد و حتي اکنون هم ممکن است گونه اي از حيات در اين سياره وجود داشته باشد. مريخ همچنين يکي از نقاط معدود منظومه شمسي است که مي تواند در آينده به عنوان منزلي براي نوع بشر به حساب آيد و اين قابليت را دارد که بتوانيم در آينده در آنجا ساکن شويم.
همه اينها علاقه به مريخ را افزايش مي دهد ، اما شايد در سالهاي اخير داستان پردازي هاي سينمايي نيز به ايجاد اين علاقه نسبت به مريخ کمک کرده باشد.
اجازه بدهيد به کاوش سياره سرخ برگرديم پس از آن که طرح مدارگرد Climate مريخ و قطب نشين مريخ ناسا با شکست مواجه شدند ، شما به عنوان مدير برنامه مريخ انتخاب شديد.پس از آن شاهد انجام موفقيت آميز ماموريت مدارگرد اديسه مريخ و سپس ماموريت هاي موفق مريخ نوردهاي روح و فرصت بوده ايم آيا پس از اين که مديريت برنامه را عهده دار شديد تغييرات خاصي را در مديريت اين طرحها ايجاد کرديد که منجر به اين موفقيت ها شد؟
بله ، ما واقعا تغييراتي را در نوع برنامه ريزي و مديريت برنامه انجام داديم.
تمام مسائلي که ما با آن روبه رو بوديم مشکلات فني و تکنيکي نبود، بلکه مشکلات مديريتي بود. ما در اولين قدم نحوه ارتباطات خود و ناسا را شفاف کرديم تا پيش از اين جهت گيري ها و تصميم گيري ها درباره بخشهاي مختلف برنامه توسط افراد مختلفي اتخاذ و منتقل مي شد و افراد زيادي در ناسا با افراد زيادي در JPL در ارتباط مستقيم بودند. در حال حاضر تمام تصميم ها و جهت گيري ها تنها از طريق من به اعضاي فعال در برنامه منتقل مي شود. در عين حال ما مبنا را بر طراحي و اجراي ماموريت هاي پيچيده و ترکيبي با هزينه پايين گذاشتيم.
هم اکنون تيمي داريم که به طراحي فني يک ماموريت مي پردازد و يک تيم ديگر به طور مستقل تمام اين طرحها را بررسي و بازبيني مي کند. من ملاقات ها و گفتگوهاي منظمي با مديران هر پروژه دارم و هر جا که احساس کنيم اشتباهي در حال رخ دادن است ، بسرعت جلوي آن را مي گيريم و همين طور در صورت نياز کمکها و راهنمايي هايي در اختيار اين مديران قرار مي دهم تا مشکل برطرف شود. روح و فرصت تاکنون ماموريت خود را با موفقيت کامل به انجام رسانده اند.
فکر مي کنيد مهمترين دستاورد اين دو کاوشگر چه خواهد بود؟
اطلاعاتي که به وسيله اين 2 خودرو جمع آوري و به زمين ارسال شده است ، براي مدت طولاني و شايد براي سالها از سوي صدها دانشمند بررسي خواهد شد ، پس نبايد انتظار داشته باشيم هر روز يا هر هفته يک نتيجه غيرمنتظره جديد اعلام شود. مسلما بحثهاي داغ و هيجان انگيزي آغاز خواهد شد، 2 دانشمند ممکن است از يک مجموعه از داده ها نتايج مختلفي را استنتاج کنند. حتما هنوز بحثهاي داغي را که پسش از پيدا شدن شهابسنگ مريخي سال 1996 درگرفت به خاطر داريد. اين بحثها هنوز هم ادامه دارد ، چيزي که مي توان گفت آن است که ما اميدواريم آنقدر خوش شانس باشيم که نوعي از ساختارها و مواد را در مريخ پيدا کنيم که همه دانشمندان را راضي و متقاعد کند که زماني بر سطح مريخ آب وجود داشته است.
پس از اتفاقي که براي يکي از حافظه هاي موقت مريخ نورد روح رخ داد و هدايت مريخ نورد را براي چند روز با مشکل مواجه کرد ، مهندسان JPL يکي از جالب ترين ماموريت هاي تعمير يک فضاپيما از زمين را با موفقيت انجام دادند راجع به اين تعمير از راه دور توضيح دهيد.
ما براي اين تعمير مجبور شديم فايلهاي غيرضروري که حجم بالايي از فضاي اين حافظه را اشغال کرده بود ؛ پاک کنيم.
اين حجم بالاي داده ها موجب اختلال در سيستم نرم افزاري خودرو شده بود. بانوي جواني که در اين پروژه با ما همکاري مي کند ، بدرستي منشا مشکل را شناسايي کرد و پس از آن که ما آن را بر نمونه آزمايشگاهي خودرو روي زمين آزمايش کرديم ، عمليات تعمير را بر روح به انجام رسانديم و سرانجام حافظه مريخ نورد را دوباره بازسازي کرديم.
در پروژه اي مثل کاوش مريخ ، تخصصهاي زيادي گرد هم جمع مي شوند ، درباره همکارانتان در اين طرح صحبت کنيد و اين که چه تعداد از هموطنان ما در اين پروژه همکاري داشته اند؟
انجام پروژه هايي اين گونه نيازمند طيف وسيع و گسترده اي از تخصصهاست.
شاخه هاي مختلفي از علوم و مهندسي لازم است تا پروژه را به نتيجه برساند. من مي توانم بيش از 100 تخصص گوناگون را براي شما فهرست کنم که در اين طرح همکاري داشته اند و البته تخصصي که اين افراد را گردهم جمع کند ، همان مهندس سيستم هاست.
در پروژه مريخ نوردهاي روح و فرصت 3 يا 4 نفر از مهندسان ايران ما را همراهي مي کنند ؛ اما در کل JPL حدود 50 مهندس و دانشمند ايراني به فعاليت مشغولند.
در روزهايي که روح بر سطح سياره سرخ نشست ، سايت اينترنتي اين ماموريت رکورد بازديدکنندگان را در تاريخ وب شکست نظرتان راجع به اين نوع اطلاع رساني درباره ماموريت ها و علاقه مردم به آن چيست؟
از آغاز ماموريت تاکنون ، سايت اين ماموريت بيش از 7 ميليارد بار مورد بازديد قرار گرفته است.
اينترنت واقعا پديده جالب و هيجان انگيزي است و مي تواند به عنوان يک عامل تعادل عمل کند، شما تصاوير ارسالي از مريخ را مي توانيد دقيقا همان زماني تماشا کنيد که من به عنوان مدير برنامه مي بينم.
در واقع يک شخص علاقه مند در ايران که اندکي زمان داشته باشد و چند ساعتي را پاي اينترنت صرف کند ، مي تواند درخصوص اين ماموريت اطلاعاتي به دست آورد که بسياري از همکاران ما در JPL که عضو اصلي تيم نيستند ندارند. ما در عصر اطلاعات زندگي مي کنيم و اينترنت دسترسي ما به جهان را در کمترين زمان مقدور ساخته است.
در فصل جاري اکتشافات مريخ غير از ناسا، آژانس فضايي اروپايي نيز نخستين ماموريت کاوش سياره سرخ خود را آغاز کرد ؛ اگرچه مريخ نشين بيگل 2 با شکست مواجه شد. از سوي ديگر ژاپني ها نيز مدار گرد خود به نام نوزومي را از دست دادند ، به نظر مي رسد کم کم رقيبان جدي براي ناسا در مدار اکتشافات فضايي پديد آمده اند ؛ اروپا ، ژاپن ، کانادا ، چين و حتي هند نظر شما در اين خصوص چيست؟
فضا متعلق به همه مردم جهان است و به هيچ وجه در اختيار هيچ کشوري نيست.
اين نکته بسيار مهمي است که بايد در ذهن همه مردم شکل بگيرد. من بيشتر اوقات مي کوشم براي مردم عادي جلسات گفتگويي بگذارم ، در اين سخنراني ها يکي از نقاط کليدي که به آن اشاره مي کنم و تقريبا در همه سخنراني ها هم تکرار مي کنم نمايش يک تصوير 2تايي است ؛ تصويري از کره زمين که به وسيله فضانوردان آپولو گرفته شده است.
در اين تصوير هنگامي که به زمين نگاه مي کنيد، کره زيبا و آبي رنگي را مي بينيد که به وسيله ابرهاي سفيد پوشيده شده است.
شما در اين تصوير يک زمين واحد مي بينيد زميني بدون هيچ خط و مرزي ، آن گونه که واقعا هست.
با ديدن اين تصوير فکر مي کنيم با يک سياره يکپارچه طرف هستيم که مهد زندگي نوع بشر است.
بلافاصله پس از اين نقشه اي از يکي از مناطق بحراني مثل خاورميانه را نمايش مي دهم.
در تصوير دوم شما مردمي را مي بينيد که خودشان را به خاطر تفاوت هاي اجتماعي ، سياسي ، فرهنگي ، مذهبي و نژادي از هم جدا کرده اند. ما خودمان تمام اين جدايي ها را باعث شده ايم و تمام آنها مصنوعي و ساخته ذهن ماست.
زماني که ما در انديشه اين تفاوت ها غرق شويم ، تنها چيزي که باقي مي ماند، اختلاف هاي غيراساسي است و فقط تفاوت هاي ميان يکديگر را مي بينيم و هنگامي که از دور نگاه کنيم ، زمين خانه همه ماست.
کاملا بديهي است که اگر زماني ما به مريخ يا گوشه ديگري از منظومه و کيهان سفر کنيم ، به عنوان نوع انسان و بشر اين کار را انجام مي دهيم.
سفر فضايي ما به سيارات ديگر به عنوان فرد ايراني ، امريکايي ، فرانسوي يا چيني اتفاق نخواهد افتاد و من مطمئنم اگر جايي در کيهان تمدني هم وجود داشته باشد ، به ما به عنوان انسان زميني نگاه خواهد کرد ، نه افرادي که از کشورهاي مختلف آمده ايم.
آنها ما را با وجود تمام اختلاف هايمان به عنوان يک کل خواهند شناخت.
اين مساله نکته مهمي است که در ذات تحقيقات قضايي نهفته است.
منبع : روزنامه جام جم