۲۴ دی ۱۳۸۵ عتيق،بزرگترين پروژه ملي،تاريخي ايران
احياء ميدان عتيق اصفهان به عنوان يك پروژه ملي درحالي آغاز شده كه تا كنون بيشاز 5 ميليارد تومان از اين پروژه صرف خريد و تملك دكانها و خانههايي شده است كه در مسير طرح احياء قرار گرفتهاند.
ميدان عتيق اصفهان هنوز هم يكي از ميادين مهم اصفهان محسوب ميشود.امروز اگرچه آن را به نام كهنه ميدان يا سبزه ميدان ميشناسند اما روزي اين ميدان با وسعتي قريب به دو برابر آنچه امروز ديده ميشود ميدان اصلي شهر اصفهان بود.
اكنون پروژه احياء ميدان عتيق "فلاش بك" به سوي همان گذشته شكوهمند است.
بر اساس اسناد موجود ميدان عتيق اصفهان پيش از صفويه و در دوران سلجوقيان ، ميدان اصلي و مركز اصلي شهر اصفهان محسوب ميشده است.
زماني كه شاه عباس صفوي ميدان نقشجهان را ميسازد، اين ميدان به مرور آن همه اعتبار خود را از دست ميدهد و عمده كاسبيها به طرف ميدان نقشجهان كشيده ميشود.
اين موضوع به مرور زمان باعث ميشود ميدان عتيق از يادها برود و فضاهايي كه روزگاري محدوده ميدان محسوب ميشدهاند دچار ساخت و ساز شود.
ميدان عتيق امروز به علت قرار گرفتن در چهار محور اصلي شهر اصفهان يعني خيابانهاي وليعصر، هاتف، عبدالرزاق و مسجدجامع هنوز يكي از مناطق مهم و پررفت و آمد شهر اصفهان محسوب ميشود.
«محمد روانبخش»، مهندس ناظر پروژه احياء ميدان عتيق اصفهان در سازمان نوسازي و بهسازي شهرداري اصفهان دراينباره به ميراث خبر گفت: «محل ميدان عتيق اصفهان امروز در نقطهاي واقع شده كه علاوه بر بودن در محدوده بافت تاريخي، علمكردي فرا منطقهاي دارد. يعني علاوه بر تامين نيازهاي شهري اصفهان از روستاها نيز براي تامين مايحتاج خود به اين منطقه از اصفهان ميآيند. اين نقطه يكي از مراكز پر درآمد شهر اصفهان محسوب ميشود.»
هر دو طرف خيابان اكثرا عمده فروشي است و كمتر در اين منطقه مغازهاي پيدا ميشود كه اجناس خود را به صورت جزئي به فروش برساند. تجمع شغلهاي كاذب را نيز بايد به مشاغل اين ميدان اضافه كرد كه ارزش موقعيت تاريخي ميدان را از بين برده است.
"مهدي ناظمي"، يكي ديگر از كارشناسان سازمان نوسازي و بهسازي شهرداري اصفهان درباره زمان آغاز پروژه احياء ميدان عتيق اصفهان به ميراث خبر گفت: «پيشاز آنكه طرح احياء ميدان عتيق اصفهان به مرحله اجرا درآيد، پژوهشكده باستانشناسي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري به همراه سازمان نوسازي و بهسازي شهرداري اصفهان اقدام به ايجاد چند گمانه باستانشناسي در محدوده طرح احياء ميدان عتيق كرد كه در اين گمانهها بقاياي كففرشي كه نشان از كف فرش اصلي ميدان دارد نمايان شد. همچنين در محل ميدان فعلي نيز چند گمانه باستانشناسي ايجاد شد كه كشف تعدادي خمره و كوزه متعلق به دوره اسلامي را به دنبال داشت.»
به گفته ناظمي پروژه ميدان عتيق در طرح جامع ديده شده و در طرح تفصيلي نيز مطرح است. همچنين اين پروژه به عنوان يك پروژه ملي مصوبات شوراي عالي شهرسازي و كميسيون ماده پنج را هم گرفته است. تنها آنچه كه مانده تامين اعتبار و ساخت آن است.
طي طرح مشاور در زير كف اصلي ميدان كه در آينده احياء ميشود، دو طبقه پاركينگ در نظر گرفته شده است. در اين طرح پاركينگ جنوبي ميدان دو طبقه و پاركينگ شمالي يك طبقه خواهد بود.
هنگام اجراي طرح ميدان عتيق دو محور اصلي كه اكنون با دور زدن ميدان فعلي به هم ارتباط دارند به صورت زير گذر درميآيند.
چنانكه ناظمي مي گويد ،طي طرح، ارتباط خيابان وليعصر و عبدالرزاق و همچنين خيابان هاتف و مسجد جامع به صورت زيرگذر درآمده و سطح ميدان به صورت يك سطح صاف تنها براي تردد پياده در نظر گرفته ميشود اما اين تنها بخشي از آن چيزي است كه درباره ميدان عتيق اصفهان و احياء آن گفته ميشود.
بازار زغال فروشها كه امروز به اين نام شناخته شده است، زمان سلجوقيان هسته اصلي ميدان عتيق بوده وامروز تبديل به يكي از مراكز تجمع افرادي شده است كه افراد با شغلهاي كاذب از قبيل فروش لباسهاي دست دوم و زغال امرار معاش ميكنند. از اين محله به عنوان يكي از محلههاي خطرناك اصفهان ياد ميشود كه پساز احياء ميدان، كل فضاي آن قرار است تغيير كند.
مهندس ناظر پروژه احياء ميدان عتيق اصفهان در سازمان نوسازي و بهسازي شهرداري اصفهان دراينباره به ميراث خبر گفت: «در طرح مشاور تمامي مغازهها و خانههايي كه امروز نيمه ويرانه و يا ويرانه در فضاي ميدان ديده ميشود جمعآوري شده و فضاي فعلي به صورت كف اصلي ميدان در ميآيد.»
به گفته روانبخش تا كنون حدود 5 ميليارد تومان اعتبار براي تملك مغازهها و خانههاي واقع در محدوده طرح ميدان عتيق هزينه شده و شهرداري نيز به سرعت پساز تملك خانهها و مغازهها، آنها را تخريب كرده است.
براي اين منظور كميتهاي تشكيل و هربار 4 تا 5 نفر از كسبهاي كه اكنون در ميدان كار ميكنند دعوت شده و به نحوي رضايت آنها براي تملك ملكشان در مسير طرح احياء ميدان عتيق گرفته ميشود.
كاسه گران و كاروانسراي خيار
در دوره صفوي براي اينكه سطح ميدان از ارتفاع شيبي كه دارد خارج كنند، دو بناي ديگر به فضاي ميدان آن زمان اضافه ميكنند كه يكي از آنها مدرسه كاسه گران و ديگري كاروانسراي خيار است كه اين كاروانسرا اكنون در وضعيت نابساماني بهسر ميبرد و محل فروش پرندگان و مرغهاي زنده و مرده شده است.
روانبخش درباره سرنوشت اين دو بناي تاريخي كه درست در مسير احياء ميدان قرار گرفتهاند به ميراث خبر گفت: «هر دو بنا سالم ميمانند و مشاور از آن جهت كه اين دو بنا ارزش تاريخي دارند و بايد حفظ شوند، ميدان را به دو قسمت جنوبي و شمالي تقسيم كرده است كه در نقشهها نيز اين موضوع به خوبي ديده ميشود.»
مدرسه كاسهگران يكي از بناهاي تاريخي و ارزشمند دوره صفويه محسوب ميشود كه در فهرست ميراث فرهنگي نيز به ثبت رسيده است.
اين مدرسه تاريخي كاشيكاريهاي ظريفي دارد كه نمونههاي آن را در بناهاي اسلامي اين دوره و دورههاي كمتر ميتوان ديد.
روانبخش با بيان اينكه كاروانسراي خيار نياز به مرمت دارد گفت: «بخشهايي از اين كاروانسرا ازبين رفته است و در هنگام احياء ميدان آن بخشهاي باقيمانده مرمت شده و بخشهاي تخريب شده نيز دوباره بازسازي ميشوند.»
مسجد جامع اصفهان
مسجد جامع اصفهان در طرح احياء ميدان عتيق يكي از اضلاع اين ميدان ذوزنقه شكل خواهد بود.
اين بخش كه در قسمت شمالي ميدان واقع ميشود به "جلوخان" شهرت دارد و طي طرح تمامي ساختارهاي شبه تاريخي كه بين 15 سال گذشته تا كنون در مقابل مسجد ساخته شده است از بين ميرود و جلوخان ميدان به سبك تاريخي بازسازي ميشود.
از آنجا كه در اين بخش از ميدان تجمع بسيار زياد كسبه وجود دارد يكي از بزرگترين مشكلات احياء ميدان عتيق اصفهان نيز به وجود آمده است.
روانبخش دراينباره ميگويد: «كار تملك در اينجا بسيار مشكل است. از آنجهت كه نه تنها برخي از مالكان قصد فروش ندارند كه برخي از آنها "جد در جد" روبروي مسجدجامع دكان داشتند و اعتبارشان به اين است كه در اين مكان به كاسبي برپردازند. برخي از مغازهها از آنجهت كه در گذشته از پدر به پسر رسيده است، نه سند درستي دارد و يا وارثان زيادي را به خود اختصاص ميدهد. برخي از دكانها بين 10 تا 15 نفر وارث دارند و در برخي موارد سرقفلي مغازه نيز دست شخص ديگري است. تمام اين اتفاقات باعث شده تا تملك مغازهها با مشكل بسيار زيادي مواجه باشد.»
يكي از مغازهدارهاي اطراف مسجدجامع ميگفت: « من اگر بخواهم در مغازهام خاك بفروشم بيشتر از آن درميآورم كه از اينجا بروم و در جاي ديگري كه شما به من ميدهيد كاسبي كنم.»
خرپاهاي بازار
بخشهايي از سقف بازار مربوط به شكل گيري نخستين خرپاهاي ايراني است. بعداز دوره صفوي كسبه بازار براي آنكه مرمت سقفها را انجام دهند بدون آنكه دانشي نسبت به ايجاد خرپا وجود داشته باشد آن را به شكلي كه امروز ديده ميشود اجرا ميكنند. به همين منظور در مرمت سقف بازار مسجدجامع كه همزمان با اجراي ميدان عتيق صورت ميگيرد، اين خرپاها تنها مرمت ميشوند و مثل بخشهاي ديگر بازار بازسازي نميشوند.
به علت آنكه زير كف ميدان قرار است پاركينگ احداث شود و از سوي ديگر زيرگذرها نيز از زير ميدان عبور ميكنند اين ميدان فاقد هر نوع حوض يا فضاي سبز و كاربري ديگري براي آن در نظر گرفته ميشود.
عتيق ، نقش جهان كوچك
قرار است ميدان عتيق شبيه ميدان نقشجهان اما كوچكتر شود با اين تفاوت كه به دو قسمت تقسيم ميشود. يك قسمت جنوبي است كه پاركينگ و زيرگذرها را در بر ميگيرد. قسمت دوم نيز بخش شمالي ميدان است كه به جلوخان شهرت دارد.
شكل ميدان به صورت يك ذوزنقه ـ مستطيل است و در گذشته نيز شواهد نشان ميدهد كه ميدان عتيق همين شكل را داشته است.
ميدان عتيق اصفهان پروژهاي ملي اما تنهاست. تا كنون مخارج زيادي تنها صرف تملك و خريد خانههايي شده است كه در مسير احياء اين ميدان قرار گرفتهاند. اما هنوز كار اجرايي طرح احياء ميدان عتيق آغاز نشده و تازه ابتداي كار است.