به بهانه اول شهريور سالگرد بزرگداشت نامدارترين دانشمند ايراني
روز اول شهريورماه به ياد سالروز تولد شيخ الرييس ابوعلي سينا روز پزشك نام گرفته است كه همه ساله مراسم ويژهاي بدين مناسبت در كشور برگزار ميشود.
به همين مناسبت به بازخواني زندگي اين بزرگمرد تاريخ علم ايران و جهان مي پردازیم.
ابنسينا از معدود دانشمندان ايران است كه به دليل احاطه بر دانشهاي مختلف و تاثير وي در متفكران و دانشمندان پس از خود كه حيطه آن به جز قلمرو اسلام، اروپا را نيز در برگرفته بود، از او در غرب به عنوان نامدارترين دانشمند اسلامي ياد ميشود.
ابن سينا در سال 370 قمري در بخارا متولد شد. وي نخست به آموختن قرآن و ادبيات پرداخت و ده ساله بود كه همه قرآن و بسياري از مباحث ادبي را فرا گرفته و باعث شگفتي ديگران شد. او توانست تا سن 16 سالگي به بسياري از آثار فقهي، فلسفي و پزشكي آشنا شود. مطالعه كتبي چون «مدخل منطق ارسطو»، «عناصر يا اصول هندسه اقليدس» و كتاب معروف «المجسطي بطلميوس» همگي در اين دوران صورت گرفته است.
وي در سن 18 سالگي، در منطق، طبيعيات و رياضيات چيره دست بوده و آنگاه بر الهيات روي آورده و به خواندن كتاب متافيزيك (ما بعد الطبيعيه) ارسطو پرداخته و حتي به گفته خودش 40 بار آن را خوانده بود تا اين كه با يافتن كتاب «اغراض ما بعد الطبيعيه» ابونصر فارابي توانست بر فهم مشكلات كتاب ارسطو فائق آيد.
بيماري نوح بن منصور ساماني فرمانرواي بخارا، بهانه اي بود تا ابن سينا به كتابخانه بزرگ وي راه يابد و از اين طريق با مطالعه كتب موجود در آن بر دانش خويش بيافزايد.
ابن سينا به 22 سالگي رسيده بود كه پدرش درگذشت. وي در اين ميان برخي كارهاي دولتي امير ساماني عبدالملك دوم را برعهده گرفته بود كه تقريبا پس از دو سال بواسطه دگرگونيهاي سياسي و سقوط فرمانروايي سامانيان در بخارا، به گرگانج در شمال غربي خوارزم رفت و به علي ابن مامون بن محمد خوارزمشاه، از فرمانروايان آل مامون (387 ـ 399 ق) معرفي شد.
پس از چندي به گفته ابن سينا بار ديگر «ضرورت وي را بر آن داشت كه گرگانج را ترك كند» قصد وي، پيوستن به دربار شمس المعالي قابوس بن وشمگير فرمانرواي گرگان بوده است، اما سپاهيان قابوس بر وي شوريدند و او را خلع و زنداني كرده بودند. پس از درگذشت قابوس (سال 403 ق) ابن سينا آزاد شد و پس از مدتي درنگ در گرگان به همراه شاگرد وفادارش ابوعبيد جوزجاني كه در اين زمان به او پيوسته بود راهي ري شد.
در اين دوران تاليف كتاب «شفا» را از طبيعيات آغاز كرد. وي كتاب اول «قانون» در پزشكي را پيش از آن تاليف كرده بود. در اين ميان چنين بر مي آيد كه ابن سينا از زندگاني آرامي برخوردار بوده است زيرا بنا بر گزارش جوزجاني، روزها را به كارهاي وزارت شمس الدوله مي گذراند و شبها دانشجويان بر وي گرد مي آمدند و از كتاب شفا و قانون مي خواندند.
پس از مرگ شمس الدوله (412 ق) پسرش سماء الدوله ابوالحسن به جاي او نشست و از ابن سينا خواست كه وزارت او را بپذيرد اما ابن سينا از پذيرفتن اين مقام سر باز زد.
او پس از نوشتن بقيه كتاب شفا و پايان دادن همه بخشهاي طبيعيات (بجز الحيوان) و «الهيات» آن، بخش «منطق» را آغاز كرد و برخي از آن را نوشت. در اين ميان ظاهرا بين ابن سينا و فرمانرواي اصفهان مكاتباتي صورت گرفته است كه افشاي آن منجر به زنداني شدن وي گرديد.
بنا بر گزارش ایسنا «ابن اثير» مدت 4 ماه را در قلعه اي بين راه همدان و اصفهان سپري كرده كه پس از آزادي به همدان بازگشت و به نوشتن بقيه كتاب شفا پرداخت.
وي در اصفهان كتاب شفا را با نوشتن بخشهاي «منطق»، «مجسطي»، «اقليدس»، «رياضيات» و «موسيقي» به پايان رسانيد. او كتاب الانصاف را نيز در اصفهان تاليف كرد، اما اين كتاب و بسياري ديگر از دارايي هاي وي درحمله سلطان مسعود غزنوي به اصفهان و تصرف آن از ميان رفت.
ابن سينا در سال 427 ق به همراه علاءالدوله كه راهي همدان بود در ميان راه دچار بيماري قولنج شد كه پس از چند روز در نخستين جمعه رمضان 428 ق در سن 58 سالگي درگذشت و در همان شهر به خاك سپرده شد.
از ميان تأليفات ابن سينا ،شفا در فلسفه و قانون در پزشكي شهرتي جهاني يافته است. كتاب شفا در هجده جلد ابواب علوم و فلسفه يعني منطق، رياضي، طبيعيات و الهيات نوشته شده است.
منطق شفا امروز نيز همچنان بعنوان يكي از معتبرترين كتابهاي منطق اسلامي مطرح است و طبيعيات و الهيات آن هنوز مورد توجه علاقمندان قرار دارد. كتاب قانون نيز كه تا قرنها از مهمترين كتابهاي پزشكي به شمار مي رفت شامل مطالبي درباره قوانين كلي طب، داروهاي تركيبي و غير تركيبي و امراض مختلف است.
قانون كه مجموعه مدوني از كل دانش طبي باستاني و اسلامي و يكي از عاليترين دستاوردهاي فرهنگ اسلامي است، بعنوان متن درس پزشكي در دانشگاههاي اروپايي مورد استفــاده قرار مي گرفت و تا سال 1650 ميلادي در كنار آثار جالينوس و موندينو در دانشگاههاي لوون و مون پليه تدريس مي شد.
ابن سينا همچنين در زمينه هاي مختلف علمي اقداماتي ارزنده بعمل آورده است. وي اقليدس را ترجمه كرد و رصدهاي نجومي را به عمل آورد . اسبابي نظير "ورنيه" كنوني را ابداع كرد. در زمينه حركت، نيرو، خلاء، نور، حرارت و چگالي تحقيقات ابتكاري انجام داده است. رساله وي در باره كانيها يا مواد معدني تا قرن سيزدهم در اروپا مهمترين مرجع علم زمين شناسي بود.
منبع: دائره المعارف بزرگ اسلامي جلد چهارم