بيستون سندي بر دروازه آسيا است
هنگام تهيه پرونده بيستون براي ثبت در فهرست ميراث جهاني رئيس وقت پژوهشكده زبان و گويش سازمان ميراث فرهنگي ماموريت يافت متني را درباره اهميت اين كتيبه تهيه كند.متن كامل اين يادداشت براي نخستين بار منتشر مي شود.
بزرگترين آثار كتيبههاي صخرهاي ايران و جهان يعني مجموعه بيستون در چند كيلومتري شهر كنوني كرمانشاه در راه كاروانسراي قديمي كه تا مرز بلخ و هند امتداد مييافته و غرب را با شرق پيوند ميداد قرار گرفته است.
اين كتيبه بزرگ كه در طي قرون و اعصار پيوسته نظر ايرانيان، يونانيان و اعراب و اقوام ديگر را به خود جلب كرده در سطح برآمده منتهياليه سلسله جبال زاگرس از سمت چپ جاده كاروان رو قديم در روي يك صخره عمودي غيرقابل دسترسي در ارتفاع 105 متري (225 پا ارتفاع عمودي و 322 پا ارتفاع مورب) كنده شده است.
عرض كلي كتيبه حدودا 9 متر و طول تقريبي آن 20 متر است. در اين مجموعه صخرهاي بنا بر فرمان داريوش سنگ نگارهها و كتيبههاي چندي به وجود آمده كه از دور نماي باشكوهي را مجسم ميسازد.
پهنه سنگ نگارهها در قسمت چپ، پيكره ايستاده داريوش با قد طبيعي 180 سانت را همراه با دو تن از ملازمان در پشت سد، در حالي كه پاي راست او محكم بر روي پيكره به خاك افتاده گئوماتا قرار گرفته در برميگيرد.
پشت سر گئوماتا، 9 نفر از شورشيان اسير شده با دستهاي بسته در پشتشان و بندي به دور گردن كه همه را به هم متصل كرده قرار دارند. در قسمت بالاي سنگ نگارهها، نگاره فروهر با شكلي منحصر به فرد قرار گرفته است.
اين كتيبه باشكوه به سه زبان فارسي باستان، عيلامي و اكدي تحرير شده است.
كتيبههاي فارسي باستان، عيلامي و اكدي بخشهاي آزاد پهنه و نيز حاشيه پاييني و همين طور فضاهاي زيرين، راست، چپ و به صورت مورب زير و چپ آن را اشغال كردهاند.
متن فارسي باستان يعني تحرير اصلي كتيبه در مجموع داراي 5 ستون و 414 سطر است و هر يك از چهار ستون اول آن قدري كمتر از 2 متر عرض و 4 متر ارتفاع دارد.
اين كتيبهها هم از فرسايش حاصله از سيلابها و هم از لايههاي انبار شده سنگ آهك به وسيله آب، در داخل و روي نشانهها كنده شده در معرض آسيب قرار دارند.
نام بيستون كه براي اين مجموعه به كار رفته از دو جزء baga «خدا» و stun «پسوند مكان» تشكيل شده و در مجموعه يعني جايگاه خدا كه اين معني خود نشان از تقدس و اهميت اين مكان از پيش دارد و پيوسته بايد توجه داشت كه اين نام نبايد با مفهوم «بدون ستون» در فارسي امروز اشتباه كرد.
اين كتيبه نخستين بار در سال 47 ـ 1836 توسط «سرهنري، سي، راولينسون» بار ديگر در سال 1903 توسط «ويليامز جكسون» استاد دانشگاه كلمبيا كه توانست عليرغم توفيق در يك بررسي ناتمام اولين عكسها را از لبه باريك و زيرين كتيبهها بگيريد، سپس در سال 1904 به وسيله «ل، و، كينگ» و نيز ر، سي، تامپسون از موزه بريتانيا و سرانجام در سال 1948 توسط «جورج، جي، كامرون» استاد دانشگاه ميشيگان كه بررسي جامعي روي كل كتيبه، شامل متن عيلامي واقع در سمت راست پهنه سنگ نگارهها كه از پيش كاملا ناخوانا مانده بود انجام داد، مورد رونويسي و پژوهش قرار گرفت.
همان گونه كه گفته شد، بخش اصلي اين مجموعه كتيبه بزرگ فارسي باستان است كه در 5 ستون، هر يك به ترتيب با 96، 98، 92 و 36 سطر زير پهنه سنگ نگارهها تحرير شده است.
ستون 5 اين تحرير در سمت راست واقع شده و از افزودههاي متاخرتري است. متن عيلامي در دو نسخه آمده است، يك نسخه در 4 ستون مجموعا 323 سطر در سمت راست سنگ نگارهها قرار گرفته و آخرين ضميمه آن به ستون نخست كاهش يافته است (اين ظاهر همان كتيبه ناخواندهاي است كه قبلا «متون مكمل» ناميده ميشد ولي بعدا براي نخستين بار توسط كامرون قرائت شد).
نسخه دوم عيلامي در 3 ستون به ترتيب با 81، 85 و 94 سطر در سمت چپ متن فارسي باستان قرار گرفته و با 4 ستون نخست فارسي باستان تا پايان پاراگراف 69 برابري ميكند.
ستون كوتاه 10 سطري واقع در بخش بالايي و چپ پهنه نگارهسازي شده، برابر عيلامي پاراگراف 70 فارسي باستان است. متن اكدي در يك تكستون در سمت چپ پهنه سنگ نگارهها بر لبه پيشآمده گوشه داراي زاويه باز جهت پوشاندن دو وجه صخره قرار گرفته است و ترجمه پاراگراف 69 ـ 1 فارسي باستان را در برداشته و شامل 112 سطر (سطرهاي 35 ت 1 فقط در وجه پيشين، سطرهاي 112 ـ 36 در دو وجه كناري صخره) است.
11 كتيبه كوچك اين مجموعه نيز به داريوش و دشمنان اسير شده او مربوط است. اين كتيبهها تا آنجا كه فضا اجازه ميداده، نزديك به شخص قرار گرفتهاند كه به آنها تعلق دارند. كتيبه Dba به داريوش مربوط است، تحرير اكدي است. كتيبه DBb - DBj همه سه زبانه هستند؛ متون فارسي باستان هر يك از 6 تا 12، متون عيلامي از 2 تا 8 و متون اكدي از 3 تا 4 سطر دارد.
كتيبه DBK به فارسي باستان و عيلامي، همانند ستون 5 فارسي باستان بعدا افزوده شده و در هر زبان داراي دو سطر است. يك قطعه سنگ دو لوريت بابلي، بخش مكرر تحرير اكدي را كه برابر است با سطرهاي 58 ـ 55 و 72ـ 69 دربردارد.
اين مدارك همچنين به زبان آرامي، روي اسناد پاپيروس مربوط به الفانتيس نيز يافت شدهاند.
علاوه بر كتيبههاي مذكور كه تماما به داريوش مربوط ميشود، در دامنه كوه دو كتيبه پارتي به زبان يوناني و نيز نگارههايي وجود داشته كه متعلق به دوره پادشاهي مهرداد دوم (78 ـ 123 ق.م) و گودرز دوم (38 ـ 51 ق.م) بوده و هم اكنون بازمانده آنها كاملا آشكار است و در حال حاضر در اين بخش كتيبهاي با مضمون وقفنامه ديده ميشود.
در مجموعه بيستون كتيبههاي ساساني، اشكاني و حتي فارسي نو نيز به چشم ميخورد. كتيبه بزرگ بيستون از ارزشهاي بسياري برخوردار است كه كه هر يك از آنها به تنهايي ميتواند لزوم ثبت آن را به عنوان كهنترين و بزرگترين سند مكتوب در سطح جهاني توجيه كند.
عمدهترين اين ارزشها عبارتند از:
1 _ بيستون هم از نظر سطح هندسي (حدودا 180 مترمربع) و هم از نظر حجم مواد نوشتاري (بيش از 1200 سطر) بيترديد بزرگترين سند و كتيبه ايران و جهان است. گستره هندسي آن امكان نمايش بهينه هنر ايراني در پيكرتراشي و ويژگيهاي اساسي آن از جمله دقت و مهارت در نشان دادن پرسپكتيو، آناتومي، و همبافتي درست پيكرهها را ايجاد كرده و حجم چشمگير آن از نظر مواد نوشتاري امكان بسيار زياد بررسي دقيق ساختار زباني فارسي باستان را به عبارتي ديگر تحرير فارسي باستان اين كتيبه با حجم 414 سطري خود بررسي دقيق ساختار زبان فارسي باستان را در نظام آوايي، صرفي و نحوي به بهترين وجه ممكن ميسازد.
اهميت زباني اين كتيبه به قدري است كه ميتوان گفت كه تنها همين كتيبه براي تدوين كامل دستور زبان فارسي باستان كفايت ميكرد. همچنين اين كتيبه از نظر وسعت واژگان به اندازهاي مهم است كه ميتوان گفت كه حدودا بيش از دو سوم كل واژههاي مندرج در واژهنامه فارسي باستان در اين كتيبه آمده است.
2 _ كتيبه يستون به معني عام و خاص كلمه يك سند تاريخي است. به طور كلي زماني يك ماده نوشتاري از نظر تاريخي يك سند معتبر محسوب ميشود كه تمام ويژگيهاي لازم يعني شرح جز به جز واقعه يا وقايع تاريخي، تاريخ دقيق روز، ماه و سال وقوع حوادث، افراد ذيربط با وقايع و نقش دقيق آنها، علت يا علل وقوع واقعه يا وقايع و در نهايت تاييديه لازم را دارا باشد.
در كتيبه بيستون تمام اين ويژگي ـ آشكارا ديده ميشود، به عبارت ديگر تمام مسايل از جمله نسبنامه داريوش، مرزهاي سياسي هخامنشي، چگونگي قدرت گرفتن گئوماتا، چگونگي فروپاشي تشكيلات او و به سلطنت رسيدن داريوش و ظهور سلطنت در شاخه دوم دودمان هخامنشي، شيوه حكومت و اداره كشور، شروع شورشها و جنگها و سركوب سران آنها، پيروزي در 19 جنگ و اسير گرفتن 9 تن از سران شورشي كه سنگنگاره آنها در مجموعه سنگنگارههاي بيستون ديده ميشود، به دقت هر چه تمامتر از زبان خود او بيان شده است و سرانجام داريوش در سطرها 88 تا 92 ستون چهارم تصريح ميكند كه اين كتيبه به فرمان من نوشته و ساخته شد و پس از تحرير نزد من خوانده شد.
به طور كلي اين كتيبه از نظر تاريخي به قدري با ارزش است كه بخش پيشين آگاهيهاي تاريخي ما در مورد ظهور و شكلگيري سلسله هخامنشي و وقايع زمان داريوش متكي بر آن است.
3 _ شيوه نوشتار كتيبه بيستون نه تنها نسبت به زمان خود و نيز قرنها بعد بلكه امروزه نيز شگفتآور به نظر ميآيد. با دقت در اين اثر بزرگ درمييابيم كه تمام كتيبههاي هخامنشي و از جمله بيستون پيش از تحرير بسترسازي شدهاند يعني نخست در مناسبترين مكان كه از هر نظر داراي منظري ويژه باشد محلي خاص انتخاب و پس از تسطيح، اندازه كتيبه با سطربنديهاي داخلي مشخص و محدود شده و سپس مطالب كتيبه در آن تحرير شده است.
در اين خصوص بايد گفت كه فضاي اضافه پايان برخي از كتيبهها كه بسيار كم نيز هست و نيز عدم انحراف سطرها نشان ميدهد كه اين تمهيدات از پيش صورت گرفته است، نكته بسيار شگفتآور در اين تحرير عمق، اندازه، زاويه يكسان كليه نشانههاي نوشتاري و پيشنيامدن حتي يك اشتباه نوشتاري در طول تمام كتيبههاي هخامنشي و از جمله كتيبه بيستون است. به عبارت ديگر، عمق، اندازه، زاويه و عرض مساوي ابتداي ميخها فرض هر گونه كندهكاري با قلم و چكش معمولي را كه در ابتداي امر در ذهن همگان شكل ميگيرد به كلي منتفي ميسازد و ذهن را بر آن ميدارد كه به فرض بينديشم كه ايرانيان در 2500 سال پيش در نوشتار كتيبهها از تكنيكي بهره ميبردهاند كه ميتوانستند چنين شگفتي را بيافرينند. اين ويژگي در هيچ يك از كتيبههاي دورههاي بعد يعني كتيبههاي پارتي و ساساني مطلقا ديده نميشود. در مجموع ويژگيهاي سهگانهاي كه مطرح شد كتيبهاي را كه حدودا 2500 سال از عمر آن ميگذرد و با حدود 180 مترمربع مساحت چشم هر بينندهاي را خيره ميكند و والتر هينتس آن را به حق سندي بر دروازه آسيا خوانده است و مطالب آن را در واقع اسامي همه دانستههاي ما درباره خاور نزديك ميداند، نه تنها منحصربهفرد كه در نوع خود شگفتآور ميسازد. بيترديد آگاهيهاي ما در خصوص آشورشناسي، سومريها، اكديها، عيلاميها و غيره مديون تحريرهاي سهگانه كتيبههاي داريوش و به ويژه بيستون است.
فهرست منابع: Kent, G. Roland, 1953, old Persian: new haven. Schmitt, Rudiger, 1991, The Bistun inscriptions of Darius the Great, old Persian text, corpus Inscriptionum Iranicanum, part I, Inscriptions of Ancient Iran, London. Von Vogtlander, Elizabeth N. 1978, The Bistun Inscription of Darius the Great, Babilonian version, corpus Inscriptionum Iranicarum, part I, Inscriptions of Ancient Iran, London. Greenfield, Jonas, C and porten, Bezalel, 1982, the Bistun Inscription of Darius the Great, Aramaic version, Corpus Inscriptionum Iranicarum, part I, Inscriptions of Ancient Iran, London. Kossowicz, Cajetanus, 1872, Inscriptiones palaco-persicae Achaemenidarum, petropoli. Geiger, Wilh, und kuhn, Ernest, 1895-1901, 1896-1904, Grundriss der Iranischen philology, strassburg, Band I, II.